Türk Edebiyatında Dönemler: Âşık ve Divan

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Türk edebiyatının iki eski çizgisini tanıyacaksın. Birincisi âşık edebiyatıdır; 13-14. yüzyıldan itibaren Anadolu'da gelişmiş, saz çalan ve halk hafızasından söyleyen şairlerin oluşturduğu gelenektir. İkincisi divan edebiyatıdır; 14-17. yüzyıllarda saray ve çevresinde gelişmiştir. İkisini nazım birimi, ölçü, dil, temalar ve muhatap kitlesi bakımından karşılaştıracaksın. Söz sanatlarının divan şiirinde neden bu kadar yoğunlaştığını da bu bağlamda göreceksin.

Âşık Edebiyatı

Âşık edebiyatı 13-14. yüzyıldan itibaren Anadolu'da gelişmiştir. Âşık, saz çalan ve halk hafızasından, yani ezberden söyleyen kişidir. Bu gelenek çıraklık yoluyla öğrenilir: usta bir âşık yanında yetişen çırak, yıllarca icra dinleyerek ustalığa ulaşır. Âşık şiirinde nazım birimi kol, ölçüsü ise 8'li hece ölçüsüdür. Temalar arasında aşk, ayrılık, vatan, kahramanlık, gurbet, zulüm ve atasözü sayılır. Dil sade ve halka yakındır.

Divan Edebiyatı

Divan edebiyatı 14-17.kendi (mısra), ölçüsü aruzdur. Nazım şekilleri arasında gazel, şarkı, rubâî, kıt'a, kaside, mesnevî, tarih ve müamma sayılır. Divan şiirinde söz sanatlarına yoğun ilgi vardır; tevriye, istiâre, mübalağa, kinaye, tarih, telmih ve irşat bu başlıkların öne çıkanlarıdır.

İki Akım: Dinî-Tasavvufi ve Halka Açık

Divan edebiyatı içinde iki temel akım vardır. Dinî-tasavvufi akım Mevlana, Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli çevresinde gelişmiştir; halka açık akım ise Âşık Yunus Emre, Dadaloğlu ve Karacaoğlan gibi isimlerle temsil edilmiştir. Bu ayrım, şiirin anlayışını ve muhatap kitlesini açıklar. Âşık edebiyatı da bu iki çizgi arasında yer alır; bu yüzden iki gelenek birbirine yaslanır ama ayrı kalır.

Basit Örnek

Bir âşık şiiri dört dizelik bir kol hâlinde yazılmışsa, nazım birimi kol ve ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür. Her dizede sekiz hece sayılır; bu sayım yapılarak ölçü doğrulanır. Bir divan şiirinde ise dizeler kendi adını taşır, ölçü aruzdur; aruzda birim tanımına bakılarak ölçü çizgisi kurulur.

İleri Örnek

Âşık şiirinde aşk ve gurbet temaları çoğu zaman bir arada görülür; sade dil bunu kolaylaştırır. Divan şiirinde ise aynı konu çok katmanlı bir söyleyişe dönüşür: istiâre, mübalağa ve tevriye gibi söz sanatları anlamı zenginleştirir. Bu yüzden aynı tema bile iki gelenekte farklı bir hava verir; karşılaştırma sorularında dil ve söz sanatı yoğunluğu ayırt edici ölçüttür.

Özgün örnek paragraf (âşık geleneği tasviri): Köy meydanında gençler sıralarını beklerdi; usta âşık sazını dizine yaslayınca herkes kulak kesildi. Çırak, ustanın yanında yıllarca dinleyip ezberlemişti; ezber, o gelenekte öğrenmenin en sağlam yoluydu. O akşam da çırak ilk kez kendi sırasını aldı.

Özgün örnek dize (8'li hece ölçüsü denemesi): Aşkın bana verdiği yaradır,
Sarıldım bu derde gönüldür.
Kolum olmuş işte bir dörtlük,
Sana yazdım ben bir destandır.
Her dize sekiz heceli olarak kurulmuş; nazım birimi kol düzenine uygundur.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: Âşık edebiyatında nazım birimi mısradır ve ölçüsü aruzdur. Doğru: Âşık edebiyatında nazım birimi kol, ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
2. Yanlış: Divan edebiyatında nazım birimi koldur. Doğru: Divan edebiyatında nazım birimi kendi (mısra), ölçüsü aruzdur.
3. Yanlış: Âşık edebiyatı sarayda gelişmiştir. Doğru: Âşık edebiyatı Anadolu'da gelişmiştir; saray ve çevresinde gelişen edebiyat divan edebiyatıdır.
4. Yanlış: Divan edebiyatında söz sanatlarına ilgi yoktur. Doğru: Divan edebiyatında tevriye, istiâre, mübalağa, kinaye, tarih, telmih ve irşat gibi söz sanatlarına yoğun ilgi vardır.
5. Yanlış: Dinî-tasavvufi akım ile halka açık akım aynı şairleri gösterir. Doğru: Dinî-tasavvufi akım Mevlana, Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli çevresinde; halka açık akım ise Âşık Yunus Emre, Dadaloğlu ve Karacaoğlan çevresinde gelişmiştir.

Özet

Âşık edebiyatı 13-14. yüzyıldan itibaren Anadolu'da gelişmiş, saz çalan ve ezberden söyleyen âşıkların geleneğidir. Nazım birimi kol, ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür; dil sade ve halka yakındır, temalar aşk, ayrılık, vatan, kahramanlık, gurbet, zulüm ve atasözüdür. Divan edebiyatı 14-17. yüzyıllarda saray ve çevresinde gelişmiş, nazım birimi kendi olan aruz ölçüsüyle yazılmıştır. Gazel, şarkı, rubâî, kıt'a, kaside, mesnevî, tarih ve müamma başlıca nazım şekilleridir. İki çizginin ayrımı tarih, yer, nazım birimi, ölçü, dil ve öğrenme yoludur; divan şiirinde söz sanatlarının yoğunluğu ayırt edici bir özelliktir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Âşık edebiyatı 13-14. yüzyıldan itibaren Anadolu'da gelişmiştir.
• Âşık şiirinin nazım birimi kol, ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
• Âşık, saz çalan ve ezberden söyleyen kişidir; gelenek çıraklık yoluyla öğrenilir.
• Divan edebiyatı 14-17. yüzyıllarda saray ve çevresinde gelişmiştir.
• Divan şiirinin nazım birimi kendi (mısra), ölçüsü aruzdur.
• Divan edebiyatında söz sanatlarına yoğun ilgi vardır.
• Divan edebiyatında dinî-tasavvufi ve halka açık olmak üzere iki akım vardır.
• Âşık edebiyatının temaları aşk, ayrılık, vatan, kahramanlık, gurbet, zulüm ve atasözüdür.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Nazım birimini belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Ölçüyü denetle, dizeler sekiz hecelidir.
2. Adım 2: Nazım birimine bak, birim dört dizelik koldur.
3. Adım 3: Aruzu dışla, aruzda birim kendidir.
4. Adım 4: Sonuçlan, kol birimi ve 8'li hece ölçüsü âşık edebiyatına işaret eder.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Âşık edebiyatı ile divan edebiyatını tablo hâlinde karşılaştırınız: zaman, gelişim yeri, nazım birimi, ölçü, dil ve öğrenme yolu başlıklarını doldurunuz; sonra iki çizginin aynı temaları nasıl farklı işlediğini iki cümleyle açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Nazım birimi, ölçü, gelişim yeri, dil ve öğrenme yolu başlıklarının tablo hâlinde karşılaştırılması 8 puan; iki çizginin her başlıkta doğru ve tutarlı doldurulması 5 puan; yazım ve noktalama 2 puan. Toplam 15 puan.