Anlam Bilgisi ve Bağlam

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda anlamın nasıl kurulduğunu öğreneceksin. Önce sözcükte anlam türlerini tanıyacaksın; sonra anlam ilişkilerini (eş anlamlı, zıt anlamlı, eş sesli) inceleyeceksin. Ardından deyim, atasözü ve özdeyişin görevlerini karşılaştıracaksın. En önemli başlık ise bağlamdır: aynı sözcük farklı çevrelerde farklı anlam kazanabilir. Konunun sonunda anlamı yalnızca sözlükteki ilk karşılıkta aramak yerine üç katmanlı bir yol izlemeyi öğreneceksin.

Sözcükte Anlam Türleri

Bir sözcük cümle içinde dört temel anlam taşıyabilir. Gerçek anlamda sözcük, bildiğimiz ilk ve en temel anlamını korur. Mecaz anlamda ise sözcük başka bir kavramı anlatmak üzere kullanılır; bunu anlamak için cümleden sözcük çıkarılır, gerçek anlamı yerine konur ve cümle bozuluyorsa sözcük mecaz anlamdadır. Terim anlamı, sözcüğün bilimsel ya da özel bir alanda kazandığı anlamdır. Yan anlam ise zamanla başka anlam kazanma; gün sözcüğünün güneşi, gün batırmak fiilini ifade etmesi buna örnektir.

Anlam İlişkileri

Anlam ilişkileri üç başlıkta incelenir. Eş anlamlı sözcükler arasında okul ile mektep, öğretmen ile muallim, değerli ile kıymetli vardır. Zıt anlamlı sözcükler sıcak ile soğuk, hızlı ile yavaş, geniş ile dar gibi örneklerdir. Eş sesli sözcükler ise yazıyla aynı, anlamca farklıdır: yaz (mevsim) ve yaz (yazmak), ak (su) ve ak (beyaz), kök (bitki) ve kök (çarpan). Eş sesli sözcüklerde anlamı ayıran tek araç bağlamdır.

Deyim, Atasözü ve Özdeyiş

Deyim, kalıplaşmış söz öbeğidir ve çoğu zaman tek bir anlam taşır: can kulağıyla dinlemek, el atmak. Atasözü öğüt veren tam cümledir; damlaya damlaya göl olur örneğinde olduğu gibi bir hayat tecrübesini aktarır. Özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir; atasözü yol gösterir, özdeyiş ise o yol üzerinde bir yargıda bulunur. Bu yüzden atasözünü yol, özdeyişi yargı olarak düşünmek ayırt etmeyi kolaylaştırır.

Bağlam: Anlamı Belirleyen Üç Katman

Bağlam, bir sözün, sözcüğün ya da cümlenin çevresi ve bulunduğu durum içindeki anlamıdır. Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazanır. Bu kitap sıkıcı cümlesinde kitap bir eseri gösterirken, kitap kapatıldı cümlesinde aynı sözcük sipariş anlamına gelir. Bir sözcüğün anlamı üç katmanla belirlenir: sözcük anlamı + cümlenin yapısı + bağlam. Bu yüzden yalnızca sözlüğe bakmak yeterli değildir.

Pragmatik (İletişimsel) Anlam

Pragmatik anlam, sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesidir. Karşındakini incitmemek için hitap biçimleri, nezaket sözcükleri ve gönül alma ifadeleri kullanılır. Aynı istek, biçime göre farklı sözcüklerle ifade edilebilir; sözcüğün seçimi iletişim amacını yansıtır. Bu yüzden sözcüklerin anlamı kadar nerede, kime karşı ve neden söylendiği de anlam bilgisinin konusudur.

Basit Örnek

"Kitabı okudum." cümlesinde kitabı belirtme eki almış bir isimdir ve gerçek anlamını korur, çünkü cümleden çıkarıldığında anlam bütünlüğü bozulmaz. "Onun sofrası ağzına kadar doluydu." cümlesinde ise sofrası sözcüğü mecaz anlamdadır: sofranın kendisi değil, sofrada biriken yiyecek miktarı kastedilmiştir.

İleri Örnek

"Yarın toplantım var." cümlesinde yarın sözcüğü gün anlamındadır. Aynı sözcük "Güneşü yarın batırdı." cümlesinde ise güneşi batırma fiilini anlatır; burada yan anlam vardır. Sözcük aynı, anlam farklıdır; ayrımı yalnızca cümlenin yapısı ve bağlam verir. Bu yüzden anlam sorularında önce cümleden sözcük çıkarıp gerçek anlamını denemek en güvenilir yöntemdir.

Özgün örnek paragraf (mecaz ve yan anlam): Odasının duvarları kitaplarla kaplanmıştı; rafta tek bir sıra hâlinde duran ciltler bile onun emeğini anlatıyordu. Babası, oğlunun bu ilgisi için "Bu çocuk kitap kurdu." dediğinde gülümsemişti. İlk cümlede kitaplarla kaplanmak, ikinci cümlede ise kitap kurmak mecaz anlamdadır.

Özgün örnek dize (eş sesli ve bağlam): Kökün altında uyuyan bir yavru vardı,
Her sabah o kökün gölgesinde büyüdü.
İlk dizede kök bir ağacın gövdesidir; ikinci dizede ise matematikte kullanılan çarpan anlamındadır. Aynı sözcük, bağlam değişince farklı anlam kazanmıştır.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: Eş sesli sözcükler eş anlamlıdır. Doğru: Eş sesli sözcükler yazılışları aynı, anlamları farklıdır; anlamı ayıran araç bağlamdır.
2. Yanlış: Atasözü ve özdeyiş aynı şeydir. Doğru: Atasözü öğüt veren tam cümledir ve yol gösterir; özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir.
3. Yanlış: Mecaz anlam, cümlenin bozulmasıyla anlaşılır. Doğru: Cümleden sözcük çıkarılıp gerçek anlamı konduğunda cümle bozuluyorsa sözcük mecaz anlamdadır.
4. Yanlış: Bağlam, yalnızca cümlenin bulunduğu yerdir. Doğru: Bağlam bir sözün, sözcüğün ya da cümlenin çevresi ve bulunduğu durumu içindeki anlamıdır.
5. Yanlış: Bilinen anlamı her zaman ilk anlam olarak seçmek doğrudur. Doğru: Sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlam birlikte değerlendirilmeden karar verilmemelidir.

Özet

Anlam bilgisi, sözcükte gerçek, mecaz, terim ve yan anlamı; eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcük ilişkilerini; deyim, atasözü ve özdeyişin görevlerini ele alır. Bu konunun merkezinde bağlam vardır: aynı sözcük farklı çevrelerde farklı anlam kazanır ve anlam üç katmanla belirlenir. Bunlar sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlamdır. İletişimsel anlam ise sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesini gösterir; nezaket, hitap ve gönül alma ifadeleri bu başlığın konusudur.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Bağlam, bir sözün ya da cümlenin çevresi ve bulunduğu durum içindeki anlamıdır.
• Mecaz anlam tespitinde cümleden sözcük çıkarılır, gerçek anlamı konur.
• Eş sesli sözcükler yazılışları aynı, anlamları farklıdır; ayrım bağlamla yapılır.
• Deyim kalıplaşmış söz öbeği, atasözü öğüt veren tam cümledir.
• Özdeyiş yargı bildiren kalıplaşmış cümledir.
• Bir sözcüğün anlamı yalnızca sözlükteki karşılığıyla belirlenmez.
• Pragmatik anlam, sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Mecaz tespiti konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlenin bütün sözcüklerini dene, adayları belirle.
2. Adım 2: Zaman sözcüğünü çıkar, gerçek anlamı olan süreyi koy.
3. Adım 3: Cümleyi denetle, süre kelimesi yerine konunca anlam bozulur.
4. Adım 4: Sonuçlan, zaman sözcüğü mecaz anlamdadır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Anlam bilgisi çalışma kâğıdı hazırlayınız: on adet özgün sözcük seçiniz, her birinin anlam türünü (gerçek, mecaz, terim, yan) belirtiniz; ardından bu sözcüklerden üçünü cümle içinde kullanıp bağlamın anlamı nasıl değiştirdiğini açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: On özgün sözcüğün seçilmesi 2 puan; her sözcüğün anlam türünün doğru belirlenmesi 8 puan; üç sözcüğün bağlam değiştirecek biçimde cümle içinde kullanılması 4 puan; bağlamın anlamı nasıl değiştirdiğinin gerekçelendirilmesi 4 puan; yazım ve noktalama 2 puan. Toplam 20 puan.