Servet-i Fünun, Fecr-i Ati ve Millî Edebiyat

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Tanzimat sonrası üç dönemi inceleyeceksiniz. Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında, kendi adını taşıyan dergiyle anılır ve bireyin iç dünyasını öne çıkarır. Fecr-i Ati 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisi olarak yayımlanmış, ulusalcı bir tavır almıştır. Millî Edebiyat Dönemi ise 1912-1922 arasında milli kimlik ve milli dil ekseninde gelişmiştir. Her üç dönemin yıllarını, dergilerini, isimlerini ve temel özelliklerini karşılaştıracaksınız.

Servet-i Fünun Dönemi

Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında Servet-i Fünun dergisiyle adlandırılır. Dönemin temel ilkesi Sanat sanat içindir düşüncesidir. Bireyin iç dünyası ve iç çatışmaları öne çıkar. Dilde eski ve arkaik söyleyiş yaygındır; ayrıca mübalağa ve müstehzi (alaycı) yayın geleneği vardır. Nazımda aruz sürer; hece ölçüsü serbestleştirilmiştir. Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiir birlikte yayımlanmıştır.

Dönemin isimleri Hüseyin Su, Tevfik Fikret, Ali Sami Boyar, Ahmet Şükrü, Halit Ziya, Fatma Aliye Topuz, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Şemsettin Sami'dir. Dönemin ilk romanı Hüseyin Su'nun Yorgaki Kadın (1908) adlı eseridir.

Basit Örnek

Bir dergide sanatçılığın kendi için olduğu ilkesi görülüyorsa, metin kişinin iç dünyasını öncelikli hâle getiriyorsa ve dilde arkaik söyleyiş varsa bu dönem Servet-i Fünun'dur. Buna karşılık bir dergide ulusalcı bir tavır açıkça benimsenmiş, dilde sadeleşme hızlandırılmışsa o dönem Fecr-i Ati olur. İki dönemi ayıran temel ölçüt tam olarak bu tutum farkıdır.

Fecr-i Ati

Fecr-i Ati 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisi olarak yayımlanmıştır. Dönemin temel tutumu ulusalcı olmuştur. Dilde sadeleşme hızlanmıştır. Dönem kısa sürmüş, ancak Tanzimat ile Millî Edebiyat arasında geçiş dönemi olarak değerlendirilir.

Millî Edebiyat Dönemi

Millî Edebiyat Dönemi 1912-1922 arasındadır. Dergileri Millî, Tanrı Dağını Zirveleme, Yeni Ses, İslâm, Hikmet, Kıvılcım'dır. İdeolojisi milli kimlik, milli dil ve kendi dilimizden ilim yakınlığı olarak özetlenebilir.

Ziya Gökalp bu dönemin en belirgin ismidir; Lisan makalesi, Kızıl Elma destanı ve Üç Kur'ağaç adlı eserleri vardır. Nazımda hece ölçüsüne dönülmüş ve eserler didaktik ve resmî bir özellik kazanmıştır. Dönemin isimleri arasında Ziya Gökalp, Ahmet Ağaoğlu, Ömer Seyfettin, Ali Ulvi Elöve, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Halit Fahri Ozansoy, Müfide Ferit Tek, Mehmet Emin Yurdakul, Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel sayılır.

İleri Örnek

Bu üç dönemin ölçü tercihi birbirine bağlıdır. Servet-i Fünun'da aruz sürerken hece ölçüsü serbestleştirilmiştir. Millî Edebiyat'ta ise hece ölçüsüne kesin bir dönüş yapılmıştır. Bu yüzden bir metnin dönemini bulurken yalnız yıla bakmak yetmez; ölçü, ilke ve dil birlikte değerlendirilmelidir.

Ayırt Etme Karşılaştırması

Dönem ayırt etmede en güçlü ölçüt yıl aralığıdır. Servet-i Fünun 1896-1908, Fecr-i Ati 1908-1912, Millî Edebiyat 1912-1922'dir. Bu aralıklar birbirine bitişik olduğu için sınavda tek yıl verilmiş bir dönemde komşu dönemler elenir.

Özgün örnek dize (kendi yazılmış deneme): Kapıda bir dergi bekliyordu, / Sayfasında yeni bir sabah; / Kimi arkaik bir söz söyledi, / Kimi kendi diline döndü yavaş yavaş.

Özgün örnek paragraf: Masadaki derginin sayfalarını çeviren adam, bir sütunda eski bir söyleyişe, öbür sütunda kendi memleketinin adına rastladı. Aynı sayfada hem geçmişten bir iz hem de ileriye dönük bir istek vardı. Kâğıdı katlayıp cebine koyduğunda, iki eğilimin arasında kaldığını fark etti; dönemin bütün tartışması da bu iki eğilim arasında geçmişti.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Servet-i Fünun Dönemi'ni ulusalcı bir dönem sanmak. Doğru: Ulusalcı tutum Fecr-i Ati'nin özelliğidir; Servet-i Fünun'de bireyin iç dünyası ve iç çatışmaları öne çıkar.
• Yanlış: Servet-i Fünun'da hece ölçüsüne kesin dönüş yapıldığını söylemek. Doğru: Servet-i Fünun'da aruz sürer, hece ölçüsü serbestleştirilir. Hece ölçüsüne dönüş Millî Edebiyat Dönemi'nde görülür.
• Yanlış: Fecr-i Ati'yi uzun süreli bir dönem sanmak. Doğru: Fecr-i Ati 1908-1912 arasında yayımlanmış, kısa sürmüş bir dönemdir; Tevfik Fikret'in dergisi üzerinden anılır.
• Yanlış: Millî Edebiyat'ın dergileri arasında Ant'ı saymak. Doğru: Ant, Garip Akımı'nın dergisidir. Millî Edebiyat'ın dergileri Millî, Tanrı Dağını Zirveleme, Yeni Ses, İslâm, Hikmet ve Kıvılcım'dır.
• Yanlış: Servet-i Fünun'un ilk romanını Yorgaki Kadın diye bilmemek. Doğru: Dönemin ilk romanı Hüseyin Su'nun Yorgaki Kadın (1908) adlı eseridir; eser adı ile yazarın birlikte hatırlanması gerekir.

Özet

Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında Servet-i Fünun dergisiyle anılmış, Sanat sanat içindir ilkesiyle bireyin iç dünyasını ve iç çatışmalarını öne çıkarmıştır. Dilde eski ve arkaik söyleyiş yaygındır, mübalağa ve müstehzi geleneği görülür. Nazımda aruz sürer, hece ölçüsü serbestleştirilir. İsimleri Hüseyin Su, Tevfik Fikret, Ali Sami Boyar, Ahmet Şükrü, Halit Ziya, Fatma Aliye Topuz, Fazıl Hüsnü Dağlarca ve Şemsettin Sami'dir; ilk romanı Hüseyin Su'nun Yorgaki Kadın (1908) adlı eseridir. Fecr-i Ati 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisi olarak yayımlanmış, ulusalcı bir tavır almış ve dilde sadeleşmeyi hızlandırmıştır. Millî Edebiyat Dönemi 1912-1922 arasındadır; dergileri Millî, Tanrı Dağını Zirveleme, Yeni Ses, İslâm, Hikmet ve Kıvılcım'dır. İdeolojisi milli kimlik, milli dil ve kendi dilimizden ilim yakınlığıdır. Ziya Gökalp'ın Lisan makalesi, Kızıl Elma destanı ve Üç Kur'ağaç adlı eserleri bu döneme aittir. Nazımda hece ölçüsüne dönülmüş, eserler didaktik ve resmî bir özellik kazanmıştır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Servet-i Fünun'un temel ilkesi Sanat sanat içindir düşüncesidir.
• Servet-i Fünun'da hece ölçüsü serbestleştirilmiş, Millî Edebiyat'ta ise hece ölçüsüne dönülmüştür.
• Fecr-i Ati, Tevfik Fikret'in dergisidir ve ulusalcı bir tutum benimsemiştir.
• Millî Edebiyat'ın ideolojisi milli kimlik, milli dil ve kendi dilimizden ilim yakınlığıdır.
• Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiirin birlikte yayımlanması Servet-i Fünun dergisinin özelliğidir.
• Ziya Gökalp'ın Lisan makalesi, Kızıl Elma destanı ve Üç Kur'ağaç'ı Millî Edebiyat Dönemi'nin ürünleridir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Servet-i Fünun'u Tanıma konusunun adımları:

1. Adım 1: İlke belirlenir; sanat sanat içindir anlayışı Servet-i Fünun'a aittir.
2. Adım 2: Dil özelliği doğrulanır; arkaik söyleyiş ve müstehzi geleneği bu dönemin özelliğidir.
3. Adım 3: İç dünya vurgusu teyit edilerek dönem kesinleştirilir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Servet-i Fünun, Fecr-i Ati ve Millî Edebiyat dönemlerini yıl aralığı, temel tutum ve ölçü açısından karşılaştırınız.

Örnek cevap: Servet-i Fünun 1896-1908 arasındadır; bireyin iç dünyası öne çıkar, Sanat sanat içindir ilkesi benimsenir, aruz sürer ve hece ölçüsü serbestleştirilir. Fecr-i Ati 1908-1912 arasındadır; ulusalcı bir tavır benimsenir ve dilde sadeleşme hızlanır. Millî Edebiyat 1912-1922 arasındadır; milli kimlik ve milli dil vurgulanır, hece ölçüsüne dönülür ve eserler didaktik ile resmî bir özellik kazanır. Ölçü bakımından en belirgin hareket Servet-i Fünun'dan Millî Edebiyat'a doğru hece ölçüsüne dönüş olmuştur.