Söz Sanatları ve Metin Çözümleme

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda söz sanatlarını tanıyacaksınız. Söz sanatı, anlamı daha etkili kılmak için sözcüklerle yapılan özel bir anlatım biçimidir. Önce kavramanın ne olduğunu öğrenecek, sonra on dört temel sanatı tanımlarıyla tanıyacaksınız. En son metin çözümlemede bir sanatın nasıl bulunacağını adım adım öğreneceksiniz. Bir sanatı tanımak yetmez; onu metinden çıkan bir kanıtla gösterebilmek gerekir.

Söz Sanatı Nedir?

Söz sanatı, yazarın düşüncesini daha akılda kalıcı kılmak için kullandığı özel söyleyiş biçimidir. Sanatta anlatılan şey değişmez; değişen şey anlatım biçimidir. Bu yüzden aynı olay, sanatsız anlatıldığında başka, sanatla anlatıldığında daha farklı bir etki uyandırır. Metin çözümlemesinde sanatı bulmak, o etkiyi izini sürmektir.

On Dört Temel Sanat

Basit Örnek

İstiare ile benzetme arasındaki fark küçük ama önemlidir. Benzetmede benzetilen sözcük açıkça belirtilir ve benzetme edatı kullanılır. İstirede ise benzetme yapılmadan, sözcük doğrudan başka anlamda kullanılır. Benzetmede kişileştirme, insan dışı bir varlığa insan özelliği verilmesidir. Tezat ise karşıt kavramları yan yana getirir; mübalağa olayı olduğundan çok büyük gösterir.

İleri Örnek

Bazı sanatlar birbirine çok yakın görünür. İstiare ile mecaz-ı mürsel arasındaki ayrım, benzetme edatının bulunup bulunmadığıdır. Hüsn-i talil ile hüsn-i tağlib ise aynı tekniğin iki yönüdür: biri güzel olan tarafı över, diğeri çirkin olan tarafı yerver. Cinas ise bir sözcüğün gerçek anlamıyla değil, başka anlamıyla söylenmesidir; bu yüzden okur iki anlamı birden düşünür.

Metin Çözümlemede Sanatı Bulma

Metin çözümlemesinde bir sanatı göstermek dört adımda olur:

• Adım 1: Sanatın tanımını hatırlayın ve metindeki olası aday bölümü işaretleyin.
• Adım 2: Metinden sanatın varlığını gösteren somut sözcük ya da yapıyı alıntılayın.
• Adım 3: Alıntılanan yapının tanıma uyup uymadığını denetleyin; benzetmede benzetme edatı, istirede edatsızlık aranır.
• Adım 4: Sanatın metnin anlamına katkısını bir cümleyle yazın.

Ayırt Etme Karşılaştırması

Sanatları birbirinden ayırmak için aşağıdaki dört soru yeterlidir.

Özgün örnek dize (kendi yazılmış deneme): Sabahın ilk ışığı pencereyi sarar, / Oda uyanır, uyku dağıtır. / Yıldızlar söner, kuşlar yükselir, / Yeni bir gün bize bekler.

Özgün örnek paragraf: Yaşlı bahçıvan, akşam karanlığında çitleri boyamaya başladı. Boya kokusu rüzgârla birlikte ağaçların arasına yayıldı, sokak iki adım öteden kokuyordu. Kimse neden böyle çalıştığını sormadı; herkes onun bu saatlerde yalnız kaldığını biliyordu. Sabah olunca çitler yeni gibiydi, ama bahçıvanın yüzündeki yorgunluk daha derindi.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Benzetmeyi istiare sanmak. Doğru: Benzetmede benzetme edatı ve benzetilen varlık açıktır; istirede benzetme yapılmadan sözcük başka anlamda kullanılır.
• Yanlış: Mecaz-ı mürseli istiarenin aynısı saymak. Doğru: Mecaz-ı mürsel, benzetmeden doğan ve benzetmede gibi, kadar edatı bulunmayan istiaredir; ayırt edici ölçüt edattır.
• Yanlış: Hüsn-i talil ile hüsn-i tağlibi karıştırmak. Doğru: Güzel olan tarafı övmek hüsn-i talil, çirkin olan tarafı yermek hüsn-i tağlibdir.
• Yanlış: Mübalağayı sadece büyütme sanmak. Doğru: Mübalağa olayı olduğundan çok büyük göstermek ya da küçültmek biçiminde gerçekleşir; iki yönü vardır.
• Yanlış: Sanatı yalnız sezgiye dayanarak isimlendirmek. Doğru: Metinden alıntılanan yapı, sanatın tanımıyla denetlenmelidir; kanıt olmadan sanat adı verilmez.

Özet

Söz sanatı, düşünceyi daha etkili kılmak için kullanılan özel anlatım biçimidir. Benzetme bir varlığı başkasına benzetir ve benzetme edatıyla kurulur. İstiare, benzetme yapmadan bir sözcüğü başka anlamda kullanmaktır; benzetmeden doğan ve benzetme edatı bulunmayan biçimine mecaz-ı mürsel denir. Teşhis insan dışı varlığa insan özelliği vermek, tezat karşıt kavramları yan yana getirmek, mübalağa olayı olduğundan çok büyük göstermek ya da küçültmektir. Tasvir görünen nesneleri ayrıntıyla anlatır, tenasüp benzer sesli sözcükleri yineler. Cinas bir sözcüğün gerçek anlamıyla değil başka anlamıyla söylenmesidir. Hüsn-i talil güzel olan tarafı över, hüsn-i tağlib çirkin olan tarafı yerver. İnat düşünceyi karşıt görüşe rağmen savunmak, akrostiş ise dize başı harflerinin oluşturduğu anlamdır. Metin çözümlemesinde sanat; tanım, alıntı, denetim ve katkı adımlarıyla bulunur.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sanatta anlatılan şey değil anlatım biçimi değişir; bu yüzden aynı olay farklı sanatla farklı etki uyandırır.
• Benzetmede benzetme edatı bulunur, istirede bulunmaz; bu ayrımın temel ölçütüdür.
• Mecaz-ı mürsel, benzetmeden doğan ve benzetme edatı taşımayan istiadir.
• Teşhis insan dışı varlığa, tezat karşıt kavramlara, mübalağa ise gerçekte olmayan büyüklük ya da küçüklüğe yönelir.
• Hüsn-i talil ile hüsn-i tağlib aynı tekniğin iki yönüdür: biri övme, diğeri yerme yapar.
• Metin çözümlemesinde sanat adı vermeden önce metinden alıntı yapılmalı ve tanımla denetlenmelidir.

Kendini Dene

Soru: Bir metinden üç söz sanatı bularak her birini tanımıyla birlikte yazınız.

Örnek cevap: Önce metin okunur ve insan özelliği verilen varlıklar, karşıt kavram çiftleri, benzer sesli sözcükler aranır. Her bulgu için metinden bir alıntı yapılır ve alıntının hangi tanıma uyduğu yazılır. En az üç farklı sanat seçilmeli, her biri tanımıyla eşleştirilmelidir. Böylece sanat adının gerekçesi metinle desteklenmiş olur.