Sözdizimi ve Bilimsel Dil Bilgisi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda cümlenin özgelerini, özellikle yükleme sahip cümle çeşitlerini, şart (koşul) cümlesinin dört hâlini, cümlelerin yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılmasını, bağlaçlı cümlelerde bağlaç seçimini ve sözdizimi düzlemlerini öğreneceğiz. Bu bilgiler, uzun bir cümleyi çözümlerken yolunuzu kesinleştirir ve anlama dayalı hataların nereden geldiğini gösterir.

Cümlenin Ögeleri

Özne ve yüklem cümlede zorunludur. Nesne, geçişli fiillerde bulunur. Dolaylı tümleçler bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık yerlerine bağlanır. Zarf tümleçleri ise zaman, yer, yön, durum ve miktar bildirir.

Öge bulmanın en sağlam yolu şudur: önce yüklemi bul, sonra yükleme kim? sorusunu sorup özneyi, neyi, kimi? sorusunu sorup nesneyi işaretle. Yükleme birden çok soru sorulduğunda cümlenin yapısı ve bağlam belirleyici olur.

Yükleme Sahip Cümle Çeşitleri

• Öznel-nesnel yükleme sahip cümle: Özne, nesneyi kendi kontrolü altındadır. Öğrenciler ödevlerini yazdılar.
• Edilgen yükleme sahip cümle: Özne, nesne üzerinde tasarruf yapmaz; işi asıl yapan başkasıdır. Ödevler yazıldı.
• Öznesiz yükleme sahip cümle: Özne vardır ama yüklemden önce gelmez, çoğu zaman yüklemde gizlidir. Annesine bir mektup yazılmış.

Bu üç tipi ayırt etmenin pratik yolu şudur: özneyi yüklemden önce arayın. Özne yüklemden önceyse öznel-nesnel, sonraysa edilgen ya da öznesiz yapı söz konusudur. Edilgen ve öznesiz yapıda öznenin bizzat işi yapıp yapmadığı ayrıca denetlenir.

Şart Cümlesi ve Dört Hâli

Şart cümlesi, gerçekleşmesi bir koşula bağlı yargıdır. Dört hâli vardır ve anlamları birbirine yakındır.

Cümlenin Çeşitleri

Yüklemine göre üç çeşit vardır: yalnız yüklemi olan cümle, yüklemi özneye bağlı cümle, yüklemi özneye ve nesneye bağlı cümle. Yükleme göre cümleler fiil cümlesi (yüklemi çekimli fiil) ve isim cümlesi (yüklemi ek fiille kurulmuş isim) olarak ikiye ayrılır. Anlamına göre olumlu, olumsuz, soru, ünlem ve emir (buyurma) cümleleri vardır.

Yapısına göre dört çeşit ayrılır: basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümle. Sıralı cümleler virgülle bağlanır ve özne-yüklem aynıdır. Bağlı cümlelerde özne ya da yüklem farklıdır: Gelen kişi müdürümüz. cümlesinde yüklem özneden önce gelmiştir.

Bağlaçlı Cümleler

Bağlaç seçimi, cümlelerin özne ve yüklemi arasındaki ilişkiye göre yapılır.

Birleştirme yaparken özne ya da yüklem farklıysa neden bildiren çünkü, karşıtlık bildiren ama, fakat, oysa, halbuki, sonuç ya da koşul bildiren ki bağlaçları kullanılır. Özne ve yüklem aynıysa yalnızca birleştirme anlamı taşıyan bağlaçlar tercih edilir.

Sözdizimi Düzlemleri

Sözdiziminde ilişkiler dört düzlemde kurulur:

1. Sözcükler arası: evde, kitaplarım, güzel
2. Sözcük öbekleri arası: çok güzel bir ev, benim kitabım
3. Öbek ve cümle arası: Eve yürüdüm, kitap okudum, çok yorulduk
4. Cümle ve cümle arası: Sana bir şey söylemem gerekiyor.

Basit Örnek

Çocuklar bahçede oynadı. cümlesinde yüklem oynadıdır. Yükleme kim? sorusuyla özne çocuklar, nerede? sorusuyla dolaylı tümleç bahçede bulunur. Cümle yapısına göre basittir, yükleme göre fiil cümlesidir ve öznesi yüklemden önce geldiği için öznel-nesnel yükleme sahiptir.

İleri Örnek

Annesine bir mektup yazılmış. cümlesinde yüklemdeki -mış eki edilgen yüklem yapar ve yüklemden önce gelen sözcük özneyi belirtmez; özne bilinçli olarak açık bırakılmıştır. Buna karşılık Öğrenciler ödevlerini yazdılar. cümlesinde özne yüklemden önce gelir, ödevlerini nesnedir ve özne bu işi bizzat yapmıştır. Aynı cümlenin Ödevler yazıldı. biçiminde öznesi yüklemden sonra geldiği için bu kez edilgen yapı oluşur.

Ayırt Etme: Yapı mı, Anlam mı?

Cümle türlerinin dört ayrı ölçütü vardır ve bunlar birbirinin yerine geçmez. Aynı cümle, ölçüt değiştikçe farklı bir ad alır; bu yüzden tek bir cümleye birden çok etiket yapıştırmak normaldir. Buna karşılık bir cümlenin yüklemi ne fiil ne isimse orası bir bozukluk değil, tanınmamış bir yapıdır; önce öge bulma yöntemiyle yüklemi netleştirmek gerekir.

Özgün örnek dize (serbest ölçü denemesi): Kimi günler susar yolcular, / Kimi günler söz eder taşlar; / Ben hep aynı kapıdan geçtim, / Sessizce bana bir yol açtılar.

Özgün örnek paragraf: Sınıftaki öğrenciler ödevlerini teslim etti ama defterlerinin çoğu masalarda unutulmuştu. Yedi saat süren zor bir deneyim, bütün sınıfa anlatıldığında kimse inanmadı; çünkü anlatıcı, dinleyicilerin merak edeceği ayrıntıları atlamıştı. Ertesi gün denetim sırasında bulunan defterler, önceki akşam alınan notlarla karşılaştırıldığında günün ilk dersinin boşa geçtiği anlaşıldı.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Ödevler yazıldı cümlesinde özneyi bulunduğu için öznel-nesnel saymak. Doğru: Özne yüklemden sonra geldiği için bu cümle edilgen yükleme sahiptir; özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz.
• Yanlış: Öznesiz yükleme sahip cümlede özne yoktur demek. Doğru: Öznesiz yapıda özne vardır ancak yüklemden önce gelmez; yüklemde gizlenir.
• Yanlış: Özne ve yüklem aynı olan iki cümleyi çünkü bağlacıyla birleştirmek. Doğru: Bu durumda ve, de, da, hem de, hem...hem, ya da, veya, ile bağlaçlarından biri kullanılır.
• Yanlış: Onun çalışması gerekirdi ile Onun çalışması gerekecek cümlelerini aynı zaman yönünde saymak. Doğru: Biri geçmiş, diğeri gelecek zaman yönündedir; dört hâlin zamanı birbirinden ayrılır.
• Yanlış: Gelen kişi müdürümüz cümlesini basit cümle saymak. Doğru: Yüklem özne-yüklem ilişkisi bozulduğu için bu cümle birleşik yapıdadır.

Özet

Sözdizimi, cümlenin kuruluşunu ve cümle içi ilişkileri inceler. Cümlede özne ve yüklem zorunlu, nesne geçişli fiillerde bulunur; dolaylı tümleçler bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık yerlerine, zarf tümleçleri zaman, yer, yön, durum ve miktar bildirimine bağlanır. Yükleme sahip cümleler öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz olmak üzere üçe ayrılır. Şart cümlesinin dört hâli geçmiş, gelecek ve genel zaman yönlerini gösterir. Cümleler yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır; bağlaç seçiminde özne ve yüklemin aynı olup olmadığı belirleyicidir. Sözdizimi ilişkileri sözcükler, öbekler, öbek-cümle ve cümle-cümle olmak üzere dört düzlemde kurulur.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Özne ve yüklem cümlede zorunludur; nesne yalnız geçişli fiillerde bulunur.
• Edilgen yükleme sahip cümlede özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz: Ödevler yazıldı.
• Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez: Annesine bir mektup yazılmış.
• Sıralı cümleler virgülle bağlanır ve özne ile yüklem aynıdır; bağlı cümlelerde özne ya da yüklem farklıdır.
• Yapısına göre birleşik cümlede yüklem özneye bağlı değildir: Gelen kişi müdürümüz.
• Sözdizimi düzlemleri dört basamakta kurulur: sözcük, öbek, öbek-cümle, cümle-cümle.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Öge Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Yüklem fırlattı olarak belirlenir.
2. Adım 2: Yükleme kim? sorusuna çocuk yanıtı gelir, küçük ise niteleyen sıfat görevindedir.
3. Adım 3: Neyi, kimi? sorusuyla top nesne, arkadaşına ise yönelme dolaylı tümleci olur; bahçede ise bulunma dolaylı tümlecidir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: "Çocuklar ödevlerini yazdılar." ve "Ödevler yazıldı." cümlelerinin yükleme sahip yapı farkını açıklayınız.

Örnek cevap: İlk cümlede özne yüklemden önce gelir ve ödevlerini nesne olarak kendi kontrolü altına almıştır; özne yazma işini bizzat yaptığı için bu cümle öznel-nesnel yükleme sahiptir. İkinci cümlede özne yüklemden sonra gelir, yazma işini yapan kişi belirtilmemiştir; bu yüzden cümle edilgen yükleme sahiptir. Her iki cümlede de özne vardır, ancak öznenin tasarruf yeteneği farklıdır.