Tiyatro ve Makale

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda iki farklı alanı inceleyeceksiniz: sahne üzerindeki metinler ve okunmak için yazılmış inceleme yazıları. Önce tiyatro türlerini tanıyacaksınız. Ardından sahne unsurlarını ve tiyatro metninin bölümlerini inceleyeceksiniz. Türk tiyatrosunda halk geleneğinden gelen gösteriler ile oyun yazıcılığında dikkat edilecekler bölümü bu bölümü tamamlayacak. Sonra makale, deneme ve eleştiri türlerini öğrenecek, aralarındaki farkları karşılaştıracaksınız. Her bölümde tanımın yanında özgün örnekler üzerinde çalışacaksınız.

Tiyatro Türleri

Tiyatro türleri, oyunun ne tür sonuç verdiğine ve neyi işlediğine göre ayrılır.

Facia türü bu sınıflandırmanın en dikkat çekici başlığıdır: hem trajik sonuç hem de gülme ve hafiflik aynı oyunda bir arada bulunabilir.

Sahne Unsurları

Bir sahne kurulurken sahne, oyuncu, seyirci, dekor, kostüm, ışık, müzik, efekt ve mizanseni başlıca unsurlardır.

Bu unsurlar arasında mizanseni özel bir yer tutar. Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır. Sözcüklerin anlamını beden diliyle destekleyen her hareket mizanseninin parçasıdır. Sahne unsurları, bir oyunun görünen ve duyulan boyutlarının tamamını oluşturur.

Tiyatro Metninin Bölümleri

Tiyatro metni özel bir yazım düzenine sahiptir. Metinde sahne, perde, kişi, replik (diyalog), monolog ve sahne yönergesi bulunur.

• Replik (diyalog): İki ya da daha çok kişinin karşılıklı konuşmasıdır.
• Monolog: Bir kişinin kendi kendine ya da seyirciye yönelerek konuşmasıdır.
• Sahne yönergesi: Sahnede ne olması gerektiğini anlatan yazım bölümüdür.

Perde, oyunun büyük bölümlerini; sahne ise perdeler içindeki daha küçük birimleri gösterir. Bu yapı, metnin sahnelenebilir olmasının temelidir.

Türk Tiyatrosunda Halk Geleneğinden Gelen Türler

Türk tiyatrosunda halk geleneğinden gelen iki temel gösteri vardır. Karagöz gölge oyunudur. Ortaoyunu ise sahne üzerinde yaşayan gösteridir. İkisi de halk geleneğinin taşıdığı tiyatro birikimine dayanır.

Bunların yanında halk tiyatrosu kapsamında semaî, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu sayılır. Bu yapılar, yazılı metinlerden çok geleneksel icra geleneğiyle yaşamıştır.

Oyun Yazıcılığında Dikkat Edilecekler

Bir oyun yazılırken dört nokta özellikle denetlenmelidir.

• Olay örgüsünün sağlamlığı: Olaylar birbirini desteklemeli, boşlukta kalmamalıdır.
• Kişilerin inandırıcılığı: Kişilerin davranışları gerçekçi ve tutarlı olmalıdır.
• Dil ve anlam bütünlüğü: Sözcükler ve anlamlar birbirine uygun biçimde seçilmelidir.
• Süre ve durum kontrolü: Oyunun akışı ve süresi denetlenmelidir.

Makale

Makale, bir konuyu bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazı türüdür. Makalenin bölümleri şöyle sıralanır: giriş (özet) – gelişme (alt başlıklar) – sonuç – kaynakça – ekler.

Makalenin dili nesnel olmalıdır. Sözcük seçimi ölçülüdür. İddialar kanıtla desteklenir ve kaynak dipnotla gösterilir. Bu ilkeler, makaleyi günlük bir yazıdan ayıran asıl ölçütlerdir.

Deneme ile Makale Arasındaki Fark

Bu üç ölçüt, deneme ile makale arasındaki farkı tek cümlede özetler. Deneme yazarın kendisini öne çıkarır; makale ise yazarı görünmez kılar ve iddiayı kanıta dayandırır.

Eleştiri

Eleştiri, bir sanat eserinin olumlu ya da olumsuz yönlerini inceleyen yazıdır. Bu yazılarda sanatçı eleştirmeni (tenkitçi) ve sanatçı eleştirmeni (eleştirmen) ayrımı yapılır.

Basit Örnek

Üç kısa metni türlerine göre ayıralım. Birincisi bir konuyu bilimsel yöntemle inceliyor, kaynak gösteriyor ve dili nesnel; bu metin makaledir. İkincisi yazarın kendi izlenimlerini özgür bir dille anlatıyor, kaynak göstermeye gerek duymuyor; bu metin denemedir. Üçüncüsü bir romanın güçlü ve zayıf yönlerini tartışıyor; bu metin eleştiridir.

İleri Örnek

Şu iki yapıyı karşılaştıralım. Birinci oyunda sonuç acıdır ve kişiler bu sonuca sürüklenir; bu trajedidir. İkinci oyunda sonuç hafiftir ve seyirci güldürülür; bu komedidir. Üçüncü oyunda ise hem sonuç trajiktir hem de gülme ve hafiflik vardır; bu yüzden facia, yani trajikomedi türüdür. Aynı metinde iki türün özelliği bir arada bulunabildiği görülmektedir.

Özgün örnek paragraf: Sahne hazırlanırken ışıklar bir kez daha ölçüldü. Kostümler askıda kaldı; birinin düğmesi eksikti. Seyirci salonu sessizce doldu. Oyuncunun ilk repliğinden önce sahne yönergesi okundu ve herkes yerini aldı. Perde kalktığında salonda bir nefes bile duyulmadı.

Özgün örnek dize: Perde kalkar, ışıklar söner;
sözcük uçar, beden konuşur.
Seyirci dinler, mizanseni sürer;
oyun bitince hâlâ sürer.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Makalede kişisel yargılara yer vermek. Doğru: Makale nesnel dille yazılır, ben zamiri kullanılmaz ve iddialar kanıtla desteklenir.
• Yanlış: Denemede kaynak göstermeyi zorunlu saymak. Doğru: Denemede kaynak gösterme zorunlu değildir; makalede ise kaynak gösterilir.
• Yanlış: Mizanseniyi yalnızca sesle sınırlamak. Doğru: Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır.
• Yanlış: Faciayı yalnız trajedi olarak kabul etmek. Doğru: Facia, trajikomedi olup trajedi ile komedinin özelliklerini birleştirir.
• Yanlış: Oyun yazıcılığında yalnız olay örgüsüne bakmak. Doğru: Olay örgüsünün sağlamlığıyla birlikte kişilerin inandırıcılığı, dil ve anlam bütünlüğü ve süre kontrolü de denetlenir.

Özet

Tiyatro türleri; trajedi, komedi, pastoral oyun, halk oyunları, maske oyunları ve faciadır. Facia, trajikomedi olarak trajedi ile komedinin özelliklerini birleştirir. Sahne unsurları sahne, oyuncu, seyirci, dekor, kostüm, ışık, müzik, efekt ve mizansenidir. Tiyatro metninde sahne, perde, kişi, replik, monolog ve sahne yönergesi bulunur. Türk tiyatrosunda halk geleneğinden gelen karagöz bir gölge oyunudur; ortaoyunu ise sahne üzerinde yaşayan gösteridir. Halk tiyatrosu kapsamında semai, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu sayılır. Oyun yazıcılığında olay örgüsünün sağlamlığı, kişilerin inandırıcılığı, dil ve anlam bütünlüğü ile süre ve durum kontrolüne dikkat edilir. Makale, bir konuyu bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazıdır; bölümleri giriş, gelişme, sonuç, kaynakça ve eklerdir. Makalenin dili nesnel, sözcük seçimi ölçülüdür, iddialar kanıtla desteklenir ve kaynak dipnotla gösterilir. Deneme özgür ve kişisel dille yazılır, ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir. Makale ise nesneldir, ben yoktur ve kaynak gösterir. Eleştiri, bir sanat eserinin olumlu ya da olumsuz yönlerini inceleyen yazıdır; bu yazılarda sanatçı eleştirmeni ile sanatçı eleştirmeni ayrımı yapılır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Facia, trajikomedi olarak trajedi ile komedinin özelliklerini birleştiren türdür.
• Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır.
• Tiyatro metninde sahne, perde, kişi, replik, monolog ve sahne yönergesi bulunur.
• Karagöz gölge oyunudur; ortaoyunu ise sahne üzerinde yaşayan gösteridir.
• Halk tiyatrosu türleri semai, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu'dur.
• Makale bir konuyu bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazıdır.
• Makale nesnel dille yazılır, ben yoktur ve kaynak gösterilir.
• Denemede ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Makale ve Denemeyi Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1. Metnin bir konuyu incelediğini görün.
2. Adım 2. Bilimsel yöntem ve özgün bakış bulunduğunu doğrulayın.
3. Adım 3. Metnin makale olduğunu yazın.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Şu üç yazıyı türlerine göre sınıflandırınız ve gerekçelerini yazınız: Bir konuyu bilimsel yöntemle inceleyen, kaynak gösteren metin; yazarın kendi izlenimlerini özgür dille anlattığı metin; bir romanın güçlü ve zayıf yönlerini tartışan metin.

Örnek cevap: Birinci metin makaledir: bir konuyu bilimsel yöntemle inceler, özgün bir bakışa sahiptir, dili nesneldir ve kaynak gösterir. İkinci metin denemedir: özgür ve kişisel bir dille yazılmıştır, ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir. Üçüncü metin eleştiridir: bir sanat eserinin olumlu ya da olumsuz yönlerini inceler. Üç yazıyı ayıran temel ölçüt dil, ben zamiri ve eser incelemesidir.