Tanzimat, Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Tanzimat döneminden Fecr-i Ati dönemine kadar uzanan süreci adım adım tanıyacaksınız. Önce Tanzimat döneminin hangi olayla başladığını, hangi dergilerin çıktığını ve hangi konuları işlediğini öğreneceksiniz. Aynı bölümde tiyatro anlayışını, ilk özgün tiyatro eserini ve düzyazının gelişimini inceleyeceksiniz. İkinci bölümde Servet-i Fünun döneminin anlayışını, dilini, ölçüsünü ve isimlerini öğreneceksiniz. Üçüncü bölümde Fecr-i Ati döneminin kısa süren yapısını ve ulusalcı tavrını tanıyacaksınız. Son bölümde üç dönemi karşılaştıracaksınız. Bu üç dönem, Türk modernleşmesinin edebiyattaki izini taşır.

Tanzimat Döneminin Başlangıcı

Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar; sonrasında da sürer. Bu ifade iki şey anlatır: dönemin bir siyasal olayla başlaması ve o olayın bitmesiyle dönemin hemen kapanmaması. Başlangıçta bir gazetecilik ve siyaset yoğunluğu vardır; edebiyat bu ortamda şekillenir.

Tanzimat döneminde gazete ve dergi kültürü gelişmiştir. Dönemin ilk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır (1832). Ayrıca İbret, Tezkire-i Fânî, Münif-i Efendi ve Servet-i Fünun bu dönemin dergileri arasında sayılır.

Dergiler ve İlkler

Tanzimat'ta Tiyatro

Dönemde ilk çeviri tiyatro eserleri sahnelenmiştir. Bu, yabancı bir tiyatro biçiminin Türkiyeye girişidir. Buna karşılık ilk özgün tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir. Çeviri ile özgün yazım arasındaki bu ayrım, dönemin tiyatro anlayışını gösterir.

Konular, Dil ve Yazı

Tanzimat'ta işlenen konular arasında ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafe bulunur. Bu konu seçimi, dönemin halkı uyarmaya ve ahlâkı düzeltmeye yönelik kaygısını yansıtır.

Dilde sadeleşme eğilimi başlar. Nazımda hem arruz hem hece ölçüsü kullanılır. Özellikle düzyazı bu dönemde büyük gelişme gösterir: makale, eleştiri, mektup ve gezi yazısı gibi türler bu dönemde belirginleşir.

Tanzimat Dönemi Yazarları

Dönemin tanınmış yazarları şunlardır: Namık Kemal, Tevfik Fikret, Şinasi, Ziya Paşa, Recaizade Mahmut Ekrem, Ahmet Mithat ve Samipaşazade Sezai. Bu isimlerin bir kısmı dergiler çevresinde, bir kısmı ise tiyatro ve düzyazı çevresinde tanınmıştır.

Servet-i Fünun Dönemi

Servet-i Fünun dönemi, adını dergisinden alır ve 1896-1908 arasında sürer. Dönemin temel anlayışı Sanat sanat içindir düşüncesidir. Bu anlayışta sanatın kendisi için değer taşıdığı, yazarın bireysel iç dünyasının ve iç çatışmalarının ön planda tutulduğu görülür.

Dilde eski ya da arkaik söyleyiş ve mübalağa yaygındır. Ayrıca müstehzi, yani alaycı yayın geleneği vardır. Nazımda arruz sürer; hece ölçüsü ise serbestleştirilmiştir. Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiir bir arada yayımlanır.

Dönemin isimleri Hüseyin Su, Tevfik Fikret, Ali Sami Boyar, Ahmet Şükrü, Halit Ziya, Fatma Aliye Topuz, Fazıl Hüsnü Dağlarca ve Şemsettin Sami olarak sıralanır. Bu dönemdeki ilk roman, Hüseyin Su'nun Yorgaki Kadın (1908) adlı eseridir.

Fecr-i Ati Dönemi

Fecr-i Ati dönemi 1908-1912 arasında sürmüştür. Dergisi Tevfik Fikret'in yönetimindedir. Dönemin belirgin özellikleri ulusalcı tavır ve dilde sadeleşmenin hızlanmasıdır. Ulusalcı tavır, sanatın günün sorunlarına ve ulusal meselelere bakması gerektiği yönünde bir tutumdur.

Üç Dönemin Karşılaştırması

Basit Örnek

Bir metnin Tanzimat dönemine ait olup olmadığını anlamak için üç soru yeterlidir. Birincisi, dilde sadeleşme eğilimi görülüyor mu diye bakılır. İkincisi, nazımda hem arruz hem hece ölçüsü yan yana kullanılmış mı diye denetlenir. Üçüncüsü, düzyazı türlerinden makale, eleştiri, mektup ya da gezi yazısı örneği var mı diye aranır. Bu üçünden en az biri varsa metin Tanzimat dönemi özellikleri taşır.

İleri Örnek

Servet-i Fünun dönemi metni Tanzimat metninden şöyle ayrılır: Tanzimat metninde halka doğru bir uyarı ve ahlâki kaygı vardır, dil sadeleşme yolundadır. Servet-i Fünun metninde ise bireyin iç dünyası, iç çatışmaları ön plandadır; dilde arkaik söyleyiş ve mübalağa görülür, hece ölçüsü serbestleştirilmiştir. Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiir bir arada yayımlanması da bu dönemin gazetecilik anlayışından ayrılmadığını gösterir.

Özgün örnek paragraf: Derginin sayfaları çevrilmiş, eski bir mektup kâğıdı bulunmuşdu. Kâğıdın köşesinde eski bir dergi adı yazıyordu; adın altında ise ilk sayfa numarası görünüyordu. Kimse kimin adı yazdığını bilmiyordu ama o gün akşama kadar masaya üç kişi oturmuş, kâğıdı çevirip çevirmişti.

Özgün örnek dize: Dergi çıkar, sabah olur;
sayfa döner, yıl ilerler.
Bir dönem bir dergide saklanır,
sonra kitapta yeni bir adla doğar.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Tanzimat dönemini II. Meşrutiyet'le bitmiş saymak. Doğru: Dönem 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar, ancak sonrasında da sürer.
• Yanlış: İlk edebiyat dergisini Servet-i Fünun sanmak. Doğru: İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır ve 1832 yılında çıkmıştır.
• Yanlış: Servet-i Fünun döneminin dilini sadeleşme yönünde saymak. Doğru: Bu dönemde eski ve arkaik söyleyiş yaygındır; sadeleşme Fecr-i Ati döneminde hızlanır.
• Yanlış: Fecr-i Ati dergisinin Tevfik Fikret ile ilişkisini inkâr etmek. Doğru: Fecr-i Ati dönemi 1908-1912 arasında sürmüş ve dergisi Tevfik Fikret'in yönetimindedir.
• Yanlış: Servet-i Fünun'da hece ölçüsünün yaygın olduğunu söylemek. Doğru: Bu dönemde nazımda arruz sürer, hece ölçüsü ise serbestleştirilmiştir.

Özet

Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar ve sonrasında da sürer. İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır (1832); İbret, Tezkire-i Fânî ve Münif-i Efendi de bu dönemin dergileridir. Dönemde ilk çeviri tiyatro eserleri sahnelenmiş, ilk özgün tiyatro eseri olarak Şinasi'nin Şair Evlenmesi yazılmıştır. Konular ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafe üzerine kurulur. Dilde sadeleşme eğilimi başlar, nazımda hem arruz hem hece ölçüsü kullanılır ve düzyazı gelişir. Yazarları Namık Kemal, Tevfik Fikret, Şinasi, Ziya Paşa, Recaizade Mahmut Ekrem, Ahmet Mithat ve Samipaşazade Sezai'dir. Servet-i Fünun dönemi 1896-1908 arasında dergisiyle adlandırılır; anlayışı sanat sanat içindir. Dilde eski ve arkaik söyleyiş, mübalağa ve müstehzi yayın geleneği görülür. Nazımda arruz sürer, hece ölçüsü serbestleştirilir. İlk romanı Hüseyin Su'nun Yorgaki Kadın'ıdır (1908). Fecr-i Ati ise 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisiyle sürmüş, ulusalcı tavır ve hızlanan sadeleşme ile anılır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar ve sonrasında da sürer.
• İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır ve 1832 yılında çıkmıştır.
• Tanzimat'ta ilk çeviri tiyatro eserleri sahnelenmiş, ilk özgün tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir.
• Tanzimat'ın konuları ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafe üzerine kurulur.
• Tanzimat'ta düzyazı gelişir; makale, eleştiri, mektup ve gezi yazısı belirginleşir.
• Servet-i Fünun döneminde anlayış sanat sanat içindir ve dönem 1896-1908 arasında sürmüştür.
• Servet-i Fünun'da dilde eski ve arkaik söyleyiş yaygındır, hece ölçüsü serbestleştirilmiştir.
• Fecr-i Ati dönemi 1908-1912 arasında sürmüş, ulusalcı tavır ve hızlanan sadeleşme ile anılmıştır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Bir metnin Tanzimat dönemine ait olup olmadığını belirlemek için hangi ölçütleri sırayla denetlersiniz? Yazınız.

Örnek cevap: İlk olarak konu denetlenir; ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik veya hurafe gibi Tanzimat konularından biri işlenmektedir. İkinci olarak yazı türü sorgulanır; düzyazı örneği olan makale, eleştiri, mektup ya da gezi yazısı bulunmaktadır. Üçüncü olarak dil eğilimi incelenir; sadeleşme yönünde bir eğilim görülmektedir. Son olarak ölçü denetlenir; nazımda hem arruz hem hece ölçüsü yan yana kullanılmaktadır.