İmge ve Yorum

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Edebi metinlerde sözcükler bildiğimiz anlamının ötesinde kullanılır. "Gözleri çelikten" denilen bir cümlede göz, göz olmaktan çıkar ve bir güç simgesine dönüşür. İşte gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir kavramı canlandıran sözcüklere imge denir. İmge, metnin anlamını derinleştiren en güçlü araçtır.

Bu başlıkta önce imge türlerini tanıyacak, sonra edebî unsurları öğrenecek, en sonunda da yorum kavramı ile yorumun temel ilkelerini inceleyeceksiniz. Sınavda bu konu çoğu zaman bir cümledeki sözcüğün imge mi yoksa gerçek anlamda mı kullanıldığını sorar. Bunu ayırt etmek için imgenin şartlarını bilmek gerekir.

Ön Bilgi: Mecaz ve Anlam Katmanları

Anlatılan konu ile sözcüklerin taşıdığı anlam arasında bir mesafe vardır. Sözcük bu mesafeyi yok ettiğinde metin sade bir bilgi aktarımı olur; mesafe bırakıldığında ise metin edebî bir metne dönüşür. Bu yüzden imge bulmak, sözcüğün bildiğimiz anlamı dışında bir anlam taşıyıp taşımadığını araştırmaktır.

İkinci ön bilgi, duyu organlarının sınırlarıdır. Ses, koku, tat gibi algılar duyu organlarıyla ilişkilidir. Bir kavramın bu algılardan birine aktarılması, imgenin en sık görülen biçimidir.

Temel Kurallar

İmge, gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir kavramı canlandıran sözcük ya da sözcük grubudur. İmge bir karşılaştırma ilişkisi kurar ve bu ilişki okurda yeni bir anlam uyandırır.

Teşhis, insana özgü niteliklerin cansız varlıklara aktarılmasıdır. Ağacın gözleri, dalın elleri bu türe girer.

Tevsif, cansız varlıklara insan özellikleri dışında bir özellik ya da hareket verilmesidir. Rüzgârın ısrarla vurması, denizin gürlemesi bu türe girer.

Kinaye, bir sözcüğün gerçek anlamıyla değil başka bir anlamıyla kullanılmasıdır. İki anlamlı bir ifade seçilerek anlam başka bir yöne çekilir.

Edebî unsur, metnin etkisini artıran anlatım ögeleridir. Bunlar düzyazıda da görülebilir; imge ise çoğu zaman edebî metinlerde belirgindir.

Yorum, metinde yazılı olanı ve ondan çıkarılabileni yorumlayarak ortaya koyma işlemidir. Yorumda metnin dışına çıkılmaz.

Yorumda ana düşünceye ve yardımcı düşüncelere uyulur. Metinde yazılı olmayan bir bilgi yoruma eklenemez.

İmge ve Edebî Unsur Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, imge türlerini ve edebî unsurları ayırt edici ölçütlerine göre yan yana koyar. Sorudaki cümlenin hangi satıra uyduğunu bulmak, imgenin türünü belirler.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Cümlede vurgulanan sözcüğü bul. Anlamı değiştiren, beklenmedik biçimde kullanılan sözcük imgenin taşıyıcısıdır.

Adım 2 — Sözcüğün gerçek anlamını sor. Sözcük, gerçekten o işi yapıyor mu yapamıyor mu?

Adım 3 — Aktarılan özelliği belirle. Özellik insana aitse teşhis, insana ait değilse tevsif söz konusudur.

Adım 4 — Gerekçe yaz. "Şu sözcük, şu özelliği aktardığı için imgedir" biçiminde tek cümlelik bir açıklama yaz.

Sık Yapılan Hatalar

İmge sorularında kayıp, çoğu zaman gerçek anlam ile mecaz anlamın karıştırılmasından gelir.

• Gerçek anlamı imge saymak: Sözcük gerçekten gösterdiği işi yapıyorsa ortada imge yoktur; imge için gerçek anlamdan uzaklaşmak gerekir.
• Teşhis ile tevsifi karıştırmak: Teşhiste aktarılan özellik insana aittir; tevsifte insana ait olmayan bir özellik ya da hareket aktarılır.
• Kinayeyi mecaz sanmak: Kinayede anlam başka bir sözcüğün anlamına bağlanarak çekilir; ortada karşılaştırma ilişkisi yoktur.
• Edebî unsuru imgeyle aynı saymak: Edebî unsur anlatımı güçlendiren bir ögedir, imge ise anlamın aktarılmasıyla oluşur.
• Yorumda metnin dışına çıkmak: Yorumda yalnız metinde bulunan ve ondan çıkarılabilen bilgiler kullanılır; yazarın niyeti tahmin edilmez.
• Eksik öge yüzünden imgeyi kaçırmak: Bazı cümlelerde imge, ögenin bir bölümü çıkarıldığında ortaya çıkar; cümle eksik okunursa imge görülmez.

Özet

İmge, gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir kavramı canlandıran sözcüktür. Teşhiste insana özgü nitelikler cansız varlıklara aktarılır; tevsifte insana ait olmayan bir özellik ya da hareket verilir. Kinayede sözcük gerçek anlamıyla değil başka bir anlamıyla kullanılır. Birleştirme imgesinde benzetme ilişkisi kurulur. Edebî unsurlar metnin etkisini artırır ve düzyazıda da görülebilir. Yorum, metinde yazılı olanı ve ondan çıkarılabileni açımlama işlemidir; metnin dışına çıkılmaz ve yazarın niyeti tahmin edilmez. İmge bulurken önce vurgulanan sözcük, sonra gerçek anlam, sonra aktarılan özellik denetlenmelidir.

Kendi kendine dene: Önce yedi cümle yaz ve her birinde bir imge kullan. İkinci adımda her cümlenin imgesini altına çiz ve gerçek anlamını yaz. Üçüncü adımda imgeleri teşhis, tevsif, kinaye ve birleştirme olarak sınıflandır. Son olarak bir düzyazı paragrafı alıp içindeki edebî unsurları bul ve yorum ilkesine göre neden o unsurların kullanıldığını açıkla.

Ne Öğreneceğiz

Edebiyatta imge kavramı, imge türleri, edebî unsurlar ile yorum kavramı ve metin yorumunda uyulması gereken temel ilkeler. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• İmge kavramını tanır ve imge türlerini ayırt eder.
• Teşhis, tevsif ve kinaye imgelerini örneklerle gösterir.
• Edebi unsurları tanır ve metinde bulur.
• Yorumun ne anlama geldiğini açıklar.
• Yorumda uyulması gereken ilkeleri sıralar.
• Bir metinde imge bulma yöntemini uygular.
• Verilen cümlelerdeki imge türlerini sayar ve gerekçelendirir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: "Ağacın gözleri iki tarafta parlıyordu." cümlesindeki imge türü nedir?

1. Göz sözcüğü göz organını anlatmamaktadır.
2. Göz organına ait nitelik aktarılmıştır.
3. Özellik insana aittir ve imge teşhistir.

Sonuç/cevap: Teşhis

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Metinde yazılı olanı ve ondan çıkarılabileni açımlama işlemine ne denir?

1. Metin okunur.
2. Metinden çıkarılabilen anlam açımlanır.
3. Bu işleme yorum denir.

Sonuç/cevap: Yorum

Kendini Dene

Soru: İmge kavramını tanımlayınız. Teşhis, tevsif ve kinaye imgelerini tanımlayarak her birine birer örnek veriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: İmgenin tanımı yazılır (4 puan). Teşhis tanımlanır ve örnek verilir (7 puan). Tevsif tanımlanır ve örnek verilir (7 puan). Kinaye tanımlanır ve örnek verilir (7 puan). Toplam 25 puan.