Kısaltma ve Sembollerin Kullanımı

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Uzun sözcükleri her seferinde yazmak yerine kısaltmak, yazı pratiğinde çok yaygın bir alışkanlıktır. Bir kurumun adı, bir birimin adı ya da sık kullanılan bir kavram, birkaç harfe indirgenerek yazılabilir. Bu kısaltılmış biçime kısaltma denir. Kısaltma, okuma ve yazma hızını artırdığı için yazılı metinlerde sık kullanılır.

Bu başlıkta kısaltmanın nasıl yapıldığını, noktalama ile birlikte nasıl kullanıldığını ve sembollerin yazım kurallarını öğreneceksiniz. Sınavda bu konu "aşağıdakilerden hangisi doğru kısaltılmıştır", "kısaltma nasıl yazılır" biçiminde sorulur. Kuralları bilmek bu soruların hepsini çözmeye yeter.

Ön Bilgi: Yazım ile Söz Arasındaki Bağ

Yazı, sözün yerine geçer. Bu yüzden yazıda kullanılan her kısaltma ve her simge, okuru aynı anlamda yönlendirecek biçimde seçilmelidir. Bir simgenin ne anlama geldiği açık değilse yazı anlaşılmaz hâle gelir.

İkinci ön bilgi, noktalama işaretlerinin yazıdaki işlevidir. Kısaltma nokta ile birlikte kullanılır; bu yüzden nokta, virgül ve noktalı virgülün nerede kullanılacağı bilinmelidir.

Temel Kurallar

Kısaltma, bir sözcüğün ya da sözcük grubunun birkaç harfe indirgenerek yazılmasıdır. Kısaltma kendi başına bir anlam taşır ve açılışı ilk kez geçtiği yerde yazılır.

Baş harf kısaltması, uzun sözcüklerin baş harflerinin birer noktayla ayrılarak yazılmasıdır. Her kısaltılmış sözcük büyük harfle başlar.

Hece yoluyla yapılan kısaltma, ilk iki harfin atılıp kalanının nokta ile ayrılmasıyla olur. Bu yöntem yabancı kökenli sözcüklerde ve bazı özel adlarda görülür.

Kısaltmalar cümle sonunda nokta, cümle içinde virgül ya da noktalı virgül ile ayrılır. Kısaltmanın noktası cümle noktasının yerine geçmez.

Sembol, bir kavramı tek bir işaretle anlatan yazı birimidir. Semboller ölçü birimlerinde, para göstergeçlerinde ve uluslararası işaretlerde kullanılır.

Ölçü birimleri kısaltılmış biçimde yazılır. Kısaltmalar büyük harfle yazılır ve nokta ile kısaltılır.

Her kısaltmanın bir açılımı olmalıdır. Okur, kısaltmanın neye karşılık geldiğini metin içinde öğrenebilmelidir.

Kısaltma ve Sembol Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, kısaltma türlerini ve sembol kullanımını yazım biçimine göre yan yana koyar. Sorudaki biçimi bu satırlardaki kurallarla karşılaştırıp doğru seçeneği bulabilirsiniz.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Yazılış biçimini incele. Sözcüklerin baş harflerinin mi, ilk iki harfinin mi kullanıldığına bak.

Adım 2 — Ayraçları denetle. Noktaların, virgülün ve noktalı virgülün doğru yerde olup olmadığını kontrol et.

Adım 3 — Büyük-küçük harf denetimi yap. Kısaltma harfleri büyük harfle yazılmış olmalıdır.

Adım 4 — Açılımı düşün. Kısaltmanın neye karşılık geldiği metinde anlaşılıyor mu, buna bak.

Sık Yapılan Hatalar

Kısaltma sorularında kayıp, çoğu zaman ayraçların yanlış yerde kullanılmasından gelir.

• Kısaltma noktasını cümle noktası sanmak: Kısaltma içindeki nokta cümlenin bittiğini göstermez; ayrı bir ayraç gerekli olduğunda virgül kullanılır.
• Ayraçsız bırakmak: Kısaltma kullanılan metinlerde ayraç bulunmalıdır; ayraçsız yazım yanlıştır.
• Büyük harfi atlamak: Kısaltılmış her sözcük büyük harfle başlar; küçük harfle yazım yanlıştır.
• Ölçü simgesini sayının soluna yazmak: Ölçü birimleri sayıdan sonra yazılır; sayı ile birim arasında boşluk bırakılmaz.
• Kısaltma ile kısaltılmış ayrımını yapamamak: Her kısaltma bir açılıma karşılık gelir; açılımı olmayan biçim kısaltma sayılmaz.
• Sembol ile kısaltmayı karıştırmak: Kısaltma bir sözcüğün indirgenmiş yazımıdır; sembol ise tek bir işaretle bir kavramı anlatır.

Özet

Kısaltma, bir sözcük ya da sözcük grubunun birkaç harfe indirgenerek yazılmasıdır. Baş harf kısaltmasında her sözcüğün baş harfi noktayla ayrılır ve kısaltılan her sözcük büyük harfle başlar. Hece kısaltmasında ilk iki harf atılır. Kısaltmalar cümle sonunda nokta, cümle içinde virgül ya da noktalı virgül ile ayrılır; kısaltma içindeki nokta cümle noktasının yerine geçmez. Sembol, tek bir işaretle bir kavramı anlatan yazı birimidir ve kısaltmadan farklıdır. Ölçü birimleri kısaltılmış biçimde yazılır ve sayıdan sonra gelir. Her kısaltmanın bir açılımı olmalı ve bu açılım metinde anlaşılmalıdır.

Kendi kendine dene: Önce yazılı metinlerde sık geçen on kavramın adını yaz ve her birini kısalt. İkinci adımda bu kısaltmaların doğru yazılıp yazılmadığını denetle; özellikle ayraçları ve büyük harfleri kontrol et. Üçüncü adımda bir kısaltmalı paragraf yaz ve ilk geçişte açılımları ver. Son olarak bir metindeki kısaltma sayısını bulup neden o kadar kısaltıldığını yaz.

Ne Öğreneceğiz

Kısaltmaların tanımı, baş harf ve hece yoluyla yapılan kısaltmalar, kısaltmaların noktalama ile kullanımı, semboller ile ölçü birimlerinin yazımı ve kullanım kuralları. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Kısaltma kavramını tanır ve kısaltma ile kısaltılmış ayrımını yapar.
• Baş harf ve hece yoluyla yapılan kısaltmaları tanır.
• Kısaltmaların noktalama ile kullanım kurallarını uygular.
• Sembol ve simgelerin yazım kurallarını bilir.
• Ölçü birimlerinin kısaltılmış biçimlerini doğru yazar.
• Bir metindeki kısaltmaları bulur ve sayar.
• Kısaltma kullanımını örnek parçalarda gerekçelendirir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir kurum adının her sözcüğünün baş harfi noktayla ayrılarak yazıldığı biçim nasıl adlandırılır?

1. Her sözcüğün baş harfi alınmıştır.
2. Harfler noktayla ayrılmıştır.
3. Bu, baş harf kısaltmasıdır.

Sonuç/cevap: Baş harf kısaltması

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: İlk iki harfi atılarak yapılan kısaltma nasıl adlandırılır?

1. Sözcüğün başındaki iki harf atlanmıştır.
2. Kalan harfler noktayla ayrılmıştır.
3. Bu, hece kıshortasıdır.

Sonuç/cevap: Hece kıshortası

Kendini Dene

Soru: Kısaltma kavramını tanımlayınız. Baş harf ve hece yoluyla yapılan kıshortaları açıklayınız ve her birine örnek veriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Kısaltmanın tanımı yazılır (5 puan). Baş harf kıshortası açıklanır (5 puan). Hece kıshortası açıklanır (5 puan). Her birine örnek verilir (10 puan). Toplam 25 puan.