Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Türkçede bir kavramı başka bir sözcükle anlatmanın pek çok yolu vardır. Bunların en eskisi ve en kalıcısı, sözcüklerin belirli bileşimlerde birleşip anlam kazanmasıdır. Sabit yapılı bu öbeklere toplumda kalıplaşmış söz denir. Deyim, atasözü ve özdeyiş bu sözlerin üç temel türüdür ve her birinin taşıdığı anlam farklıdır.
Bu başlıkta üç türün de tanımını ve yapı farklarını öğrenecek, kalıplaşmış sözlerin metin içindeki işlevini görecek ve bir kalıp ifadeyi kendi cümlenizle yorumlamayı deneyeceksiniz. Sınavda bu konu çoğu zaman "bu kalıplaşmış ifade cümlede ne anlama geliyor" biçiminde sorulur; o yüzden anlamı çıkarmayı öğrenmek en kullanışlı beceridir.
Ön Bilgi: Söz Öbeğini Sözden Ayırmak
Söz öbeği, anlamı olduğu için birbirinden ayrılamayan ve birlikte kullanıldığında bütünlük kazanan sözcükler topluluğudur. Söz öbeği tek bir sözcük değildir; ancak anlam bakımından tek bir birim gibi davranır. Bu yüzden kalıplaşmış söz öbekleri de sözcüklerin sıralaması değiştirilemez, bir parçası çıkarılamaz ve yerine başka sözcük konulamaz.
Bu sabit yapının yanında öznel anlamlar da kalıplaşmış ifadelerin içinde yer alır. Örneğin bir kavramın somut karşılığıyla gösterilmesi ya da özel bir anlam yüklenmesi sık görülen bir yöntemdir. İlerleyen konularda bu aktarım biçimleri ayrıntılı biçimde ele alınmıştır; burada yalnız kalıplaşmış yapıların kendisi üzerinde durulacaktır.
Temel Kurallar
Deyim, sabit anlamlı söz öbeğidir ve çoğu zaman yüklemle birlikte kullanılır. Deyimin yapısı, anlamı ve sözcük sıralaması değişmez. Örnek olarak göz yumdurmak, el atmak, baş ağrısı ve kan kardeş deyimlerinde hangi sözcüğün yerine başka sözcük konulamaz.
Atasözü, bir olay üzerinden genel bir sonuç çıkaran kalıplaşmış söz öbeğidir. Damlaya damlaya göl olur, sabır taşı eritir ve dost acı söyler örneklerinde olduğu gibi atasözü çoğu zaman bir yüklem taşır ve iki noktalı bölümden oluşur.
Özdeyişte bir düşünce ya da yaşam deneyimi anlatılır. Özdeyişte olay örneği zorunlu değildir; bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır sözü bir yaşam tecrübesini özetler ve bir sonuç çıkarmaz.
Deyim-bileşim, ayrı ayrı deyimlerden oluşan birleşik yapıdır. Böyle bir yapıda ikinci deyim birincinin anlamını tamamlar ve bütün tek bir fikir verir. Ayrı ayrı ele alındığında her parçanın anlamı eksik kalır.
Yarım kalıp deyimde yapının bir bölümü sabit, bir bölümü eksiktir. Eksik bırakılan bölüm cümlenin bağlamına göre doldurulur. Kalıplaşma, bütün yapının belirli bir ölçüde sabit olmasıyla ilgilidir; bir bölümün değişken kalması bu kurala aykırı değildir.
Kalıplaşmış Söz Öbekleri Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, kalıplaşmış söz öbeklerini dört temel ölçüte göre yan yana koyar. Soruda verilen ifade hangi satıra uyuyorsa doğru seçenek de o satırdaki farktan çıkar.
| Tür | Yapı | Taşıdığı anlam | Örnek | Ayırt edici ölçüt |
|---|
| Deyim | Sabit anlamlı söz öbeği | Bir davranışı ya da durumu anlatır | göz yumdurmak | Anlamı sabittir, değişmez |
| Atasözü | Çoğu zaman iki noktalı bölüm | Genel bir sonuç verir | Sabır taşı eritir | Olaydan sonuç çıkarır |
| Özdeyiş | Kısa ve yoğun anlatım | Düşünceyi özetler | Armut piş, ağzıma düş | Sonuç çıkarmaz, yargılar |
| Deyim-bileşim | İki deyimin birleşmesi | Tek bir bütün anlam verir | ateşin körü | Parçalar ayrı anlam eksiktir |
| Yarım kalıp deyim | Bir bölümü eksik yapı | Cümleye göre tamamlanır | başının üstünde | Yapının bir parçası boştur |
| Kalıp ifade | Kullanımı yerleşmiş öbek | Bir tutumu belirtir | teşekkür ederim | Günlük dilde yerleşmiştir |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — İfadeyi tek tek sözcüklere ayır. Sözcükleri ayırmak, ifadenin kaç sözcükten kurulduğunu ve yapının özel olup olmadığını gösterir. Tek sözcüklü ifadeler deyim olamaz.
Adım 2 — Anlamını gerçek ögelerden mi yoksa başka bir kavramdan mı çıkardığını denetle. Gerçek ögelerden çıkarılan anlam gerçek anlam, başka bir kavrama aktarılan anlam ise kalıplaşmış bir ifadeye doğru ilerler.
Adım 3 — Türü belirle. Eğer ifade bir davranışı anlatıyorsa deyim, bir olaydan sonuç çıkarıyorsa atasözü, bir düşünceyi özetliyorsa özdeyiştir.
Adım 4 — Gerekçeyi yaz. "Şu öğeden şu sonuca varıldı" biçiminde iki cümlelik bir gerekçe kur. Gerekçe kurulamıyorsa tür tespiti henüz yapılmamış demektir.
Sık Yapılan Hatalar
Kalıplaşmış söz öbeklerinde kayıp, çoğu zaman türleri birbirine karıştırmaktan ya da ifadenin bütünlüğünü bozmaktan gelir.
- Atasözünü deyim sanmak: Atasözü bir olaydan genel bir sonuç çıkarır; deyim ise tek bir davranışı ya da durumu anlatır. Bu ayrım yapılmadan yorumlanan ifadelerde seçenek kolaylıkla elenir.
- Deyimi tek sözcüklü sanmak: Deyim en az iki sözcükten kurulur ve yapısı sabittir. Tek sözcükten oluşan bir ifadede deyim aranmamalıdır.
- Özdeyişi atasözü sanmak: Özdeyiş bir düşünceyi özetler ama bir olaydan sonuç çıkarmaz. Bu yüzden özdeyişte neden-sonuç bağlantısı aranmamalıdır.
- Bütünlüğü bozmak: Kalıplaşmış ifadenin bir sözcüğü çıkarılamaz, yerine başka sözcük konulamaz ya da sıralaması değiştirilemez. Bu kural denetlenmeden yorum yapılırsa seçenek bulunamaz.
- Deyim-bileşimi iki deyime bölmek: Deyim-bileşimin ikinci parçası birincisinin anlamını tamamlar. Parçalar ayrı ayrı yorumlanırsa anlam bütünlüğü kaybolur.
- Sayım sorusunda türü karıştırmak: Kalıp ifade sayılırken deyim ile atasözünün ayrımı gözden geçirilmelidir. Arka arkaya gelen kalıpların türü karıştırılırsa sayaç hatalı sonuç verir.
Özet
Kalıplaşmış söz öbeği, anlamı olduğu için birbirinden ayrılamayan sözcükler topluluğudur. Deyim sabit anlamlı bir söz öbeğidir ve çoğu zaman bir yüklemle birlikte kullanılır. Atasözü bir olay üzerinden genel bir sonuç çıkarır ve iki noktalı bölüm düzeni taşır. Özdeyiş bir düşünceyi ya da yaşam deneyimini kısa ve yoğun biçimde özetler. Deyim-bileşim iki deyimin birleşmesidir ve bütün tek bir anlam verir. Yarım kalıp deyimde yapının bir bölümü eksiktir ve cümlenin bağlamına göre tamamlanır. Kalıp ifade ise kullanımı yerleşmiş günlük anlatım birimidir. Kalıplaşmış ifadeyi yorumlarken önce sözcüklerine ayırmak, sonra anlamın gerçek ögeden mi yoksa başka bir kavramdan mı çıkarıldığını denetlemek ve en sonunda türü belirlemek en güvenli yoldur.
Kendi kendine dene: Önce "damlaya damlaya göl olur", "göz yumdurmak" ve "zahmete katlanmayan zelil" ifadelerini yazarak hangisinin atasözü, hangisinin deyim, hangisinin özdeyiş olduğunu gerekçesiyle belirt. Sonra "ateşin körü" gibi bir deyim-bileşim bulup neden parçalarına ayrılamadığını açıkla. En sonunda da kendi yazdığın bir cümle içinde kalıplaşmış bir ifade kullan ve o ifadenin cümledeki işlevini yaz.
Ne Öğreneceğiz
Deyim, atasözü ve özdeyiş kavramlarının tanımı ve işlevi, deyim-bileşim ile yarım kalıp deyim yapıları, anlam çıkarma yoluyla yorumlama, kalıp ifadelerin metin içindeki yeri ve bu kalıplaşmış birimleri ayırt etme yöntemleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Deyim, atasözü ve özdeyiş kavramlarını tanımlar ve örneklerle gösterir.
- Deyim-bileşim ile yarım kalıp deyim yapılarını tanır ve aralarındaki farkı belirtir.
- Kalıplaşmış söz öbeklerinin metin içindeki işlevini açıklar.
- Bir deyim ya da atasözünün anlamını çıkarma yoluyla yorumlar.
- Deyim ile atasözünü gerekçesiyle birlikte ayırt eder.
- Atasözlerinin yapısını ve iki noktalı bölüm düzenini inceler.
- Verilen kalıp ifadeleri sayım yoluyla sınıflandırır ve gerekçelendirir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir cümlede "Onun sözü herkesi üzüntüye düşürdü" denildiğinde üzüntü sözcüğü hangi türdedir?
- Sözcük gerçek bir ruh durumunu gösterir.
- Bu ruh durumu sözden dolayı oluşmuştur.
- Durumun sözden türetilmesi kalıplaşmış anlatım özelliğidir.
Sonuç/cevap: Kalıplaşmış bir ifade içinde kullanılan deyim
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir yazar "Sınıfın nabzı yavaşladı" dediğinde ifadenin anlamı nasıl çıkarılır?
- Nabız sözcüğü bedenle ilgili bir ögedir.
- Ögeden sınıfın canlılığı kavramına geçilir.
- Aktarım yoluyla çıkarılan anlam kalıplaşmış anlatımdır.
Sonuç/cevap: Öğeden yararlanarak sınıfın canlılığına geçilir
Kendini Dene
Soru: Deyim ile atasözünü tanımlayınız. Verdiğiniz ikişer örneği türlerine göre ayırınız ve bu ayrımın hangi ölçüte dayandığını açıklayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Deyimin sabit anlamlı söz öbeği olduğu ve çoğu zaman yüklemle kullanıldığı yazılır (5 puan). Atasözünün bir olaydan genel sonuç çıkardığı belirtilir (5 puan). İkişer örnek verilir (6 puan). Örnekler türlerine göre ayrılır (5 puan). Ayrımın taşıdığı anlama dayandığı açıklanır (4 puan). Toplam 25 puan.
