İmla

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

İmla, dilin en görünür katmanıdır. Aynı cümle doğru yazıldığında doğru, yanlış yazıldığında yanlış görünür; bu yüzden sınavda en çok sorulan ve en çok puan kaybettiren alandır. Yazım kuralları dilin ses düzeninden doğar. Ses olayının izini yazıda aramak, kuralın gerekçesini de bilmeyi gerektirir.

Bu başlıkta kuralları tek tek ve bağımsız olarak öğrenmek yerine, onları iki soru hâlinde düşüneceğiz: harflerin büyüklüğüyle ilgili soru ve sözcüklerin birbirine bitişip bitişmediğiyle ilgili soru. Kısaltma, sayı, ölçü birimi ve bağlaç yazımı bu iki sorunun altında toplanır.

Ön Bilgi: Yazım ile Ses Arasındaki Bağ

Türkçede yazım, çoğu zaman okunuşun karşılığıdır. Bu yüzden yazım kurallarının hemen hemen tamamı bir ses olayına dayanır. Kökün son ünsüzü ile ekin başlangıcı aynı değilse yazım ayrılır; aynıysa bitişik yazılır. Hâl ekleri bu kuralın dışında özel bir yol izler.

İkinci bir ön bilgi konusu da büyük harfin işlevidir. Büyük harf yalnız cümle başında kullanılmaz; özel adlarda, özel ad olan yer ve yön adlarında, ay ve gün adlarında, kısaltmalarda ve diyalog işaretlerinde de büyük harf aranır. Bu beş yer bilinince büyük harf sorularının çoğu kendiliğinden çözülür.

Temel Kurallar

Büyük harf beş yerde aranır. Bunlar cümle başı, özel adlar, özel ad olan yer ve yön adları, ay ile gün adları ve diyalog işaretleridir. Ölçü birimleri ise küçük harfle yazılır; büyük harf aramak en sık yapılan hatadır.

Kısaltmalar yazılış amacına göre işaretlenir. Kısaltılmış adın her harfinden sonra nokta konularak yazılan kısaltmalar ile çizgi kullanılan kısaltmalar ve tırnak içinde anılan kısaltmalar ayrı ayrı değerlendirilir.

İki basamağa kadar sayı yazıyla, üç ve daha fazla basamaklı sayı rakamla yazılır. Yaş, tarih, saat, para ve ölçü gibi sayılar rakamla verilir. Sayı ile sıfat ya da fiil birleşimleri de rakamla yazılır.

Hâl ekleri bitişik, diğer ekler ayrı yazılır. Kökle ek arasında ses olayı varsa yazım zaten ayrıdır; hâl ekleri bu kuralın dışında kalır ve daima bitişik yazılır.

De/da ve mi/mı cümle sonunda yazılmaz. Cümle içinde kullanıldıklarında ayrı yazılırlar. De/da bağlaç görevinde, mi/mı ise soru görevinde kullanılır ve kendisinden sonraki sözcüğün ünlüsüne göre yazılır.

Yazım Kuralları Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, yazım sorularında birbirine karışan beş ölçütü yan yana koyar. Soru kökü hangi satıra dayanıyorsa önce o satırdaki ölçütü okumak çözümü kısaltır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Metni parçalara ayır. Cümleyi öge öge incele ve her sözcüğün türünü belirle. Yazım kararının çoğu sözcüğün türüne bağlıdır; bu yüzden tür bilinmeden kural uygulanamaz.

Adım 2 — Harf büyüklüğünü denetle. Sözcük özel ad mı, yer ya da yön adı mı, gün adı mı, yoksa sıradan bir sözcük mü belirle. Buna göre büyük harf gerekip gerekmediği anlaşılır.

Adım 3 — Ek yapısını çöz. Kökün son ünsüzünü ve ekin başlangıcını karşılaştır. Ses olayı varsa ayrı yazılır; hâl eki ise her hâlükârda bitişik kalır.

Adım 4 — İşaretli sözcükleri doğrula. Bağlaç, soru eki ve kısaltma gibi işaretli yapılarda cümle sonu ile iç bölme durumlarını ayrı ayrı denetle ve seçeneği gerekçesiyle eşleştir.

Sık Yapılan Hatalar

Yazım hatalarının çoğu kuralın bilinmemesinden değil, kuralın kapsam dışı bir yerde uygulanmasından doğar.

• Ölçü birimlerini kısaltma saymak: Ölçü birimleri kısaltma değildir ve aralarına nokta konmaz. km, cm, kg gibi birimler küçük harfle yazılır; kısaltma ise bir adın kısaltılmış hâlidir.
• De/da ile mi/mıyı cümle sonunda yazmak: De/da bağlaç görevinde ve mi/mı soru görevinde kullanıldığında cümle sonu ile ünlemden sonra yazılmaz; yalnızca ayrı yazılır.
• Bütün sayıları rakamla yazmak: İki basamağa kadar olan sayılar yazıyla verilir. Ancak yaş, tarih, saat, para ve ölçü gibi sayılarda rakam kullanılır.
• Hâl eklerini ayrı yazmak: Hâl ekleri daima bitişik yazılır. Kökle ek arasında başka bir ses olayı yoksa da yazım ayrı kalmaz; bu kural eklerin türüne göre değişir.
• Ki bağlacını ek sanmak: Ki bir ek değil, bağlaçtır ve her zaman ayrı yazılır. Özel adlardan sonra geldiğinde de ayrılık korunur.
• Gün adlarını yazıyla bırakmak: Gün adları özel ad gibi düşünülür ve büyük harfle başlar. Yazıyla kullanılması istenirse ayrıca küçük harfe çevrilmesi gerekir.

Özet

Yazım kurallarının çoğu ses olaylarından ve ek yapısından doğar. Büyük harf cümle başı, özel adlar, özel ad olan yer ve yön adları, ay ile gün adları ve diyalog işaretlerinde aranır; ölçü birimleri ise küçük harfle yazılır. Kısaltmalar kısaltılan adın harfleri araya nokta konarak yazılır. İki basamağa kadar sayı yazıyla, üç ve daha fazla basamaklı sayı rakamla yazılır; yaş, tarih, saat ve ölçü her zaman rakamla verilir. Hâl ekleri daima bitişik, diğer ekler ise ses olayına göre ayrı yazılır. De/da bağlaç ve mi/mı soru eki cümle sonunda yazılmaz, cümle içinde ayrı yazılır. Ki bağlacı daima ayrıdır. Bu yedi kural, konudaki bütün soruların çözümünü taşır.

Kendi kendine dene: Önce büyük harfin arandığı beş yeri yaz ve her birine kendi seçtiğin iki örnek ver. Ardından sayı ile rakam yazımının farklı olduğu dört örnek sınıflandır. Son olarak de/da, ki ve mi/mı yapılarının yazımını ikişer cümleyle karşılaştır ve ölçü birimi ile kısaltma arasındaki farkı tek cümleyle açıkla.

Ne Öğreneceğiz

Büyük harf kullanımı, kısaltmaların yazımı, sayı ve rakam yazımı, birleşik sözcüklerin yazımı, de/da ve ki ile mi/mının yazımı, ölçü birimleri, özel adlar ve gün adlarının yazım kuralları. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Büyük harf kullanımının beş temel yerini örneklerle sayar ve uygular.
• Kısaltmaların nokta, çizgi ve tırnak içinde yazım farklarını açıklar.
• Sayı ile rakam yazımının kullanıldığı durumları ayırt eder.
• De/da ve ki bağlaçlarının yazım yerlerini bağlamına göre belirler.
• Mi/mı soru ekininin yazımını ünlü uyumuna göre doğru uygular.
• Ölçü birimlerinin kısaltma olmadığını bilir ve doğru biçimde yazar.
• Verilen metindeki yazım hatalarını bulup gerekçesiyle düzeltir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Yirmi kilometrelik bir yolun ölçüsü nasıl yazılır?

1. Ölçü bildiren sayının rakamla yazılması gerektiği bulunur.
2. Birimin kısaltma olmadığı denetlenir.
3. Birim küçük harfle ve noktasız yazılır.

Sonuç/cevap: 20 km biçiminde

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Sen ki geldin cümlesindeki ki nasıl yazılır?

1. Sözcüğün bağlaç mı ek mi olduğu belirlenir.
2. Bağlaç görevinde olduğu görülür.
3. Bağlaçlar daima ayrı yazılır.

Sonuç/cevap: Ayrı

Kendini Dene

Soru: Büyük harf kullanılan beş yeri yazınız ve her birine ikişer örnek veriniz. Ölçü birimlerinin neden bu kapsamın dışında kaldığını da açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş yerin tamamı adıyla sıralanır (10 puan). Her yer için ikişer örnek yazılır (10 puan). Ölçü birimlerinin kısaltma olmadığı ve küçük harfle yazıldığı belirtilir (5 puan). Toplam 25 puan.