Word Formation

Konu Anlatımı

Word Formation: Building Longer Words from Short Ones

İngilizce kelime sayısı bakımından zengin bir dildir ve bu zenginliğin büyük bölümü iki mekanizmayla açıklanır: kelimenin başına önek eklemek ve sonuna ek eklemek. Kind kelimesinin başına un gelince unkind, help kelimesinin başına un gelince unhelpful olur; happy kelimesinin sonuna ness gelince happiness, help kelimesinin sonuna ful gelince helpful olur. Bu iki işlem dilin yapı taşlarıdır ve bir kelimenin kökünü bilmek, ondan onlarca yeni sözcük türetmenin anahtarıdır.

Sınavda sorulan sorular genellikle şu üç işten birini ölçer: bir sözcüğün karşılığını istenen biçime çevirmek, bir sözcüğün hangi kökten geldiğini bulmak ya da yanlış türetilmiş bir biçimi tanımak. Örneğin "She has a great ______ in solving problems." cümlesinde boşluğa competence gelir, çünkü sıfat biçimi olan competent kökünden isim üretilirken son -e düşer ve yerine -ence geçer. Bu tür sorularda ekin doğru olsa bile harf düşürme kuralı gözden kaçırılırsa puan kaybedilir.

Bazı türetmeler ise kurala uymaz ve bunları ayrıca öğrenmek gerekir. Strong kelimesinden strength, long kelimesinden length, wide kelimesinden width çıkar; burada -ness ya da -ty eki değil, -th ekinden söz edilebilir ve kökte bir değişiklik vardır. Benzer biçimde iyi anlamına gelen zarf well, kötü anlamına gelen zarf badly şeklindedir; bunlar -ly ekiyle üretilmez. Yapıya uymayan bu kelimeler, düzenli örneklerin arasında seyrek olarak geçtiği için sınavda en çok puan kaybettiren noktalardan biridir.

Before You Start: Root, Prefix and Suffix

Bir sözcük üç parçaya ayrılabilir: kök, önek ve ek. Önek kelimenin başına gelir ve anlam yönü değiştirir (un-, re-, pre-, sub-). Ek kelimenin sonuna gelir ve çoğu kez sözcüğün türünü belirler: -er ve -or kişi adı, -tion ve -ment isim, -ful ve -less sıfat, -ly zarf yapar. Türkçedeki "-ci, -lik, -lı, -sız" ekleriyle aynı mantık taşır; ancak İngilizcede ek sayısı çok daha fazladır ve çoğu ekin aynı kökten birden fazla sözcük üretir.

Önek ile ek arasındaki temel ayrım şudur: önek sözcüğün anlam yönünü değiştirir, ek ise çoğu kez türünü değiştirir. "Player" oyuncudur, "play" oynamaktır; "kindness" türü isimdir, "kind" sıfattır. Bu yüzden bir kelimenin anlamını değiştiren önekleri ayrı, biçimini değiştiren ekleri ayrı gruplamak çalışma yönteminin ilk adımıdır.

Eight Rules of Word Formation

Olumsuz önekler sesin türüne göre değişir. un- çoğunlukla u ile başlayan köklerde (unhappy, untidy), in- i ile başlayanlarda (incorrect, invisible), im- m, p ve b ile başlayanlarda (immature, impossible, impatient), il- l ile başlayanlarda (illegal, illogical) ve ir- r ile başlayanlarda (irregular, irresponsible) kullanılır. Bu ayrım tahminle değil sesin adıyla yapılır.

Anlam yönü değiştiren önekler ayrı bir ailedir. dis- uyumsuzluk bildirir (disagree, dislike), mis- yanlış yapmayı bildirir (misunderstand), re- tekrarı (rewrite, rebuild), pre- öncesi (pre-war, pre-school), post- sonrası (post-war), anti- karşıtlığı (anti-social), inter- arası (international), sub- altı (submarine), trans- boyunca (transport) ve over- / under- aşırılığı (overwork, underestimate) anlatır.

Fiilden isim yapan -tion ve -sion ekleri yüklemden ayrılır. Educate → education, decide → decision, describe → description, confuse → confusion, revise → revision. Son ünsüz harf sadece okunur, yazılmaz; bu yüzden -sion biçimi yalnız belirli köklerde görülür ve köke göre seçilir.

-ment eki isim yapmak için en üretken eklerden biridir. Move → movement, develop → development, state → statement, argue → argument, employ → employment, replace → replacement. -ment çoğu zaman kökün içinde bir ünsüz harfi yutuyorsa fiil kısalmış biçimde yazılır (state → statement).

-ness ve -ity ekleri sıfatı isme çevirir. Happy → happiness, dark → darkness, able → ability, possible → possibility, safe → safety. Burada dikkat edilecek nokta -e düşmesidir: able sıfatında son -e, possible sıfatında ise -le birlikte son -e atılır. -ness ekinde ise y harfi korunur.

-ful ve -less ekleri zıt yönde çalışır. Care → careful, use → useful, hope → hopeless, beauty → beautiful, harm → harmful. -less her zaman olumsuz, -ful ise olumlu yönde çalışır ve ikisi aynı kökten birbirinin karşıtını üretir.

Zarf eki çoğunlukla -ly olmakla birlikte her kurala uymaz. Quick → quickly, careful → carefully, happy → happily, possible → possibly. Y harfi düşer ve yerine i gelir. Ancak good → well, bad → badly düzensizdir; fast, hard, early ve late sözcükleri zaten zarftır ve yeni bir biçim almaz. Azlık ve çokluk karşılaştırmasında da little → less, many ve much → more biçimleri düzensizdir.

Türetilen kelime kökten farklı bir anlam taşıyabilir. Book hem kitap hem rezerve etmek anlamındadır. Light hem ışık hem aydınlık hem hafif anlamındadır. Match hem maç hem eşleşmek anlamına gelir. Bu yüzden anlamı yalnız ekin üzerinden değil, tüm kelime üzerinden öğrenmek gerekir.

Suffix Table by Word Type

Tablo, ekinleri üretilen kelimenin türüne göre sıralar. Solda tür, ortada ekler, sağda örnekler yer alır. Soruda bir kelimenin karşılığını istenen biçime çevirmeniz gerektiğinde, önce cümlenin ihtiyaç duyduğu türü bulup sonra bu tabloya bakmak en kısa yoldur.

How to Solve a Word Formation Question Step by Step

Adım 1 — Cümlede o sözcüğün görevini bul. Boşluktan önce bir belirtici varsa isim, bir sıfat varsa niteleme, bir zarf izleyorsa niteleme beklenir. Örneğin "with great ___" isim ister, "very ___" sıfat ister.

Adım 2 — Eki türe göre seç. İsim için -tion, -sion, -ment, -ness, -ity; sıfat için -ful, -less, -able, -ive; zarf için -ly. Eki seçmeden önce türü belirlemek, seçenekler arasında çok hızlı hareket etmeyi sağlar.

Adım 3 — Yazım düşmesini uygula. Son -e düşer mi, y harfi i olur mu, ünsüz harf ikilenir mi kontrol et. "Use → useful" ve "Happy → happily" bu adımın örnekleridir.

Adım 4 — Kökün baş harfini önek kuralıyla denetle. Olumsuzluk soruluyorsa kökün ilk sesine bak ve un-, in-, im-, il- ya da ir- arasından doğru olanı seç.

Mistakes Students Make Most Often

Bu konudaki hatalar dört kümeye ayrılır: yanlış ek seçimi, harf düşürmeyi atlama, öneği sesle değil görünüşle seçme ve düzensiz biçimleri kural gibi uygulamak. Aşağıdaki maddeler bu dört kümenin tipik örneklerini ve doğru karşılıklarını gösterir.

• Sıfat yerine isim biçimini koymak: "She gave me some good advices." yerine "She gave me some good advice." denir. Advice sayılamayan bir isimdir ve fiilden türetilen -s biçimi kullanılmaz. Aynı kökten gelen advise ise bir fiildir ve -s eki taşır.
• -ed ve -ing biçimini karıştırmak: "The lecture was very bore." yerine "The lecture was very boring." denir. -ing biçimi eylemin kendisini niteler, -ed biçimi ise kişinin o eyleme karşı duyduğu duyguyu niteler. Bu yüzden "The film was boring" ile "We were bored" farklı cümlelerdir.
• Sıfat yerine zarf kullanmak: "She explained the lesson very clear." yerine "She explained the lesson very clearly." denir. Yüklemden sonra bağımsız bir sıfat gelemez; o yerde zarf biçimi beklenir. Benzer biçimde "behaved very good" yerine "behaved very badly" denir.
• Olumsuz öneği sesle değil harfle seçmek: impossible, illegal, irregular ve irresponsible sözcüklerinde önek ilk harfe göre değil ilk sese göre seçilir. M harfiyle başlayan köklerde im-, L ile başlayanlarda il-, R ile başlayanlarda ir- öneki gelir; bu sıralama gözle bakılarak değil ses dinlenerek öğrenilmelidir.
• Düzensiz biçimleri kural gibi uygulamak: Good sıfatının zarfı well, bad sıfatının zarfı badly biçimindedir; -ly eki almazlar. Fast, hard, early ve late sözcükleri zaten zarf oldukları için yeni biçim de almazlar. Ayrıca strong → strength ve long → length gibi biçimler de düzensizdir ve ek kurallarıyla açıklanmaz.

In Brief

Bir sözcüğün anlam yönünü önek, türünü ek belirler; ikisi de harf düşürme kurallarına tabidir. Olumsuz önekler kökün ilk sesine göre seçilir: un- u, in- i, im- m, p ve b, il- l, ir- r başlangıçlı köklerde görülür. Dis- uyumsuzluk, re- tekrar, pre- öncesi, post- sonrası, anti- karşıtlık, sub- alt ve trans- boyunca anlamı taşır. Fiilden isim yapan -tion, -sion ve -ment ekleri en üretken eklerdir; sıfattan isim yapan -ness ve -ity eklerinde ise son -e düşer. -ful ve -less ekleri aynı kökten zıt anlamlı sıfatlar üretir. Zarf eki -ly olmakla birlikte good → well, bad → badly düzensizdir ve fast, hard, early, late sözcükleri zaten zarftır. Türetilen sözcük kökten farklı bir anlam taşıyabildiği için anlamı yalnız ek üzerinden okumak yeterli değildir.

Kendi kendine dene: Önce otuz kelimelik bir liste al ve her kelimenin kökünü, öneğini ve ekini ayrı satırlara yaz. İkinci adımda her satırdaki eki adlandır: isim mi sıfat mı zarf mı. Üçüncü adımda listenin karşı tarafına kökün kendisine geri döneceğin dört farklı biçim yaz; örneğin help için helpful, helpless, helpfully ve helplessness biçimlerini sırala. Dördüncü adımda on olumsuz biçim yazıp öneği ilk sese göre denetle ve un-, in-, im-, il-, ir- hangisinin geldiğini yaz. Son olarak on iki cümlelik bir metin al, içindeki türetilmiş sözcüklerin hepsini altı çizgiyle işaretle ve hangi ek ya da önekten geldiğini yanına yaz.

Ne Öğreneceğiz

English builds longer words by putting a prefix in front of a root word and a suffix behind it. This topic organises the prefixes by meaning (negative, repetition, time, excess and opposition), groups the noun, adjective, verb and adverb suffixes, and explains the spelling changes that happen when a suffix is added, such as the dropped e in able and the dropped y in happy. It also lists the irregular forms and the words that do not follow the usual pattern at all. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Recognise the prefix and the root word inside a longer English word.
• Group prefixes by the meaning they add, such as negativity, repetition, time or opposition.
• Turn a verb into a noun with the suffixes -tion, -sion, -ment and -ship.
• Turn an adjective into a noun with the suffixes -ness and -ity, including the dropped e.
• Use -ful and -less as opposite suffixes that change the meaning of an adjective.
• Build adverbs with -ly and recognise the irregular adverbs good to well and bad to badly.
• Spot a misspelled derived form in a short text and correct it.
• Explain why a derived word can carry a different meaning from its root word.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Olumsuz önek seçimi görünüşe değil ilk sese göre yapılır: im- m, p ve b sesleriyle başlayan köklerde görülür.
• -ity eki sıfattan isim yaparken son -e düşer: able → ability, possible → possibility.
• -less her zaman olumsuz, -ful her zaman olumlu yönde çalışır ve ikisi aynı kökten zıt anlamlı sıfatlar üretir.
• Zarf eki çoğunlukla -ly olsa da good → well ve bad → badly düzensiz biçimlerdir ve bu iki çift ezberlenmelidir.
• fast, hard, early ve late sözcükleri zaten zarf olduğu için bu sözcüklere -ly eki eklenmez.
• Türetilen sözcüğün türü ekin belirler, anlamı ise kök belirler; bu nedenle book ve light gibi kelimeler iki farklı anlam taşır.
• strong → strength, long → length, analyse → analysis gibi biçimler düzensizdir ve ek kuralıyla açıklanamaz.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Which prefix forms the opposite of "possible"?

1. The prefix in question carries a negative meaning.
2. The root word begins with the consonant p, and this sound takes im.
3. The final form is impossible.

Sonuç/cevap: The correct form is impossible.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Choose the correct sentence.

1. The sentence is about reserving a place at a table.
2. The same spelling also means the printed volume.
3. The context decides which meaning of the word is used.

Sonuç/cevap: I have booked a table for six people.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Example 1: Choosing the Negative Prefix konusunun adımları:

1. The prefix in question carries a negative meaning.
2. The root word begins with the consonant p, and this sound takes im.
3. The final form is impossible.

Karşılaştırma Tablosu

Özet

Bir sözcüğün anlam yönünü önek, türünü ek belirler; ikisi de harf düşürme kurallarına tabidir. Olumsuz önekler kökün ilk sesine göre seçilir: un- u, in- i, im- m, p ve b, il- l, ir- r başlangıçlı köklerde görülür. Dis- uyumsuzluk, re- tekrar, pre- öncesi, post- sonrası, anti- karşıtlık, sub- alt ve trans- boyunca anlamı taşır. Fiilden isim yapan -tion, -sion ve -ment ekleri en üretken eklerdir; sıfattan isim yapan -ness ve -ity eklerinde ise son -e düşer. -ful ve -less ekleri aynı kökten zıt anlamlı sıfatlar üretir. Zarf eki -ly olmakla birlikte good → well, bad → badly düzensizdir ve fast, hard, early, late sözcükleri zaten zarftır. Türetilen sözcük kökten farklı bir anlam taşıyabildiği için anlamı yalnız ek üzerinden okumak yeterli değildir.

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki yirmi öneği anlamlarına göre dört kümeye ayırınız: olumsuzluk, tekrar, zaman ve konum, karşıtlık ya da aşırılık. Her önek için bir özgün türetilmiş sözcük yazınız ve yazdığınız sözcüğün Türkçe karşılığını da not ediniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yirmi önek dört kümeye başarıyla dağıtılır (10 puan). Her küme için en az üç doğru örnek yazılır (8 puan). Yazılan sözcüklerin her biri doğru biçimde türetilmiştir (6 puan). Türkçe karşılıklar önek anlamıyla tutarlıdır (3 puan). En az dört örnekte öneğin neden o kümede olduğu gerekçesiyle açıklanır (3 puan). Toplam 30 puan.