Sıcaklık ve İklim

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Sıcaklık, coğrafyanın en çok sayısal işlem yapılan konularından biridir. Bir istasyonun sıcaklığı tek bir ölçümle anlatılmaz; günlük ortalama, aylık ortalama ve yıllık ortalama birbirinden farklı bilgiler verir. Bu konuda öğrenilecek temel beceri, verilen ölçümü doğru yere oturtup doğru sonucu çıkarmaktır.

Sıcaklığın yükseklikle, enlemle ve denize uzaklıkla ilişkisi sayısal soruların temelini oluşturur. Bunların yanında sıcaklık derecesi, termik rejim ve kontinentalite gibi ölçütler, ham ölçümleri iklim hikâyesine dönüştüren araçlardır. Bu araçları doğru kullanmak, sorunun yalnız hesap kısmını değil yorum kısmını da doğru yapmayı sağlar.

Ön Bilgi: Ortalama, Genlik ve Derece

Bir istasyonun sıcaklık verileri üç düzeyde özetlenir. Günlük ortalama bir günün ortalama sıcaklığıdır. Aylık ortalama bir ayın günlük ortalamalarının ortalamasıdır. Yıllık ortalama ise on iki aylık ortalamanın ortalamasıdır. Ayrıca en yüksek ile en düşük aylık ortalama arasındaki farka termik rejim denir.

Sıcaklık derecesi ise belirli bir eşiği aşan günlerin, eşiği aşan miktarıyla çarpılıp toplanmasıyla bulunur. Bu değer sıcaklığın miktarını da, o sıcaklığın kaç gün sürdüğünü de birlikte yansıtır. Sıcaklık derecesi ile sıcaklık farkı karıştırılmamalıdır.

Temel Kurallar

Yükselti arttıkça sıcaklık azalır. Genel kural her 100 metre yükselti için yaklaşık 0,65 derecedir. Bu katsayı metreden uygulanır; yüz metre için verilen değer doğrudan metreyle çarpılırsa sonuç yüz kat büyük çıkar.

Enlem etkisi kuzey yarımkürede enlem arttıkça artar. Kutuplara doğru ısı alınım azaldığı için yıllık ortalama sıcaklık düşer. Bu etki yükseklik etkisinden bağımsızdır.

Deniz sıcaklığı karadakinden yavaş değişir. Bu yüzden kıyıda yazlar serin, kışlar ılık geçer; termik rejim küçüktür. Kıta içinde yazlar sıcak, kışlar soğuk geçer; termik rejim büyüktür.

Termik rejim karasallığın ölçütüdür. En yüksek aylık ortalama ile en düşük aylık ortalama arasındaki fark büyüdükçe yer karasallaşır.

Vejetasyon sıcaklığı yerel ölçüde değiştirir. Bitki örtüsü gölge yaparak yüzey sıcaklığını düşürür, rüzgârı kırarak soğumayı yavaşlatır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, sıcaklık konusunda sık karıştırılan kavramları ayırt etmeyi hedefler. Hangi sütuna bakılacağı, sorunun kökünü belirler.

Adım Adım Çözüm

Adım 1 — Ölçüm türünü belirle. Verilen sayı günlük ortalama mı, aylık ortalama mı, yıllık ortalama mı? Aynı sayı bu üç türde farklı işlem gerektirir.

Adım 2 — Formülü seç. Yükseklik farkı varsa sıcaklık farkı, iki değerin farkı ise termik rejim, eşik verilmişse sıcaklık derecesi formülü seçilir.

Adım 3 — Katsayıyı doğru birimden uygula. Yükselti katsayısı yüz metre için verilmiştir; metre cinsine çevrilerek uygulanır.

Adım 4 — Sonucu yorumla. Bulunan değer karasal ya da denizel özelliği gösterip göstermediğine bakılır ve gerekçe yazılır.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konudaki en sık hata katsayının yanlış birimden uygulanmasıdır. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.

• Sıcaklık katsayısını yüz kat büyük almak: Yükseltiyle azalan sıcaklık yüz metre için 0,65 derecedir; bu, metreden hesaplanan katsayıdır. Katsayı 0,65 olarak alınıp metreyle çarpılırsa sonuç yüzlerce kat büyük çıkar.
• Termik rejimi toplam almak: Termik rejim en yüksek ile en düşük aylık ortalamanın farkıdır. Aylık ortalamaları toplamak sıcaklık genliği değildir.
• Eşiği aşmayan aylarda sıcak derece hesaplamak: Ortalama eşiğin altındaysa sıcaklık derecesi o ay için sıfır alınır; negatif değer üretilmez.
• Kurak dönem oranını ters kurmak: Oran, kurak ayların yağışının yıllık yağışa bölünmesiyle bulunur. Yıllık yağıştan kurak yağış çıkılan değer oran değildir.
• Tek ölçümden yıllık ortalama kurmak: Tek bir günün ortalaması yıllık ortalama değildir. Yıllık ortalama için aylık ortalamaların ortalaması alınır.
• Enlem etkisini ters yorumlamak: Kuzey yarımkürede enlem arttıkça sıcaklık azalır. Enlem arttıkça sıcaklık artar diyen çözüm yanlıştır.

Özet

Sıcaklık sorularında önce ölçüm türü, sonra katsayının birimi kontrol edilir. Sıcaklığı enlem, yükseklik, deniz etkisi, bakı, eğim ve vejetasyon etkiler. Yükselti arttıkça sıcaklık azalır ve azalma yüz metre için 0,65 derecedir; bu katsayı metreden uygulanmalıdır. Kuzey yarımkürede enlem arttıkça sıcaklık düşer. Deniz sıcaklığını yavaş değiştirdiği için kıyıda termik rejim küçük, kıta içinde büyüktür; kontinentalite oranı bu farkın kıyı değerine bölünmesiyle bulunur. Termik rejim en yüksek ile en düşük aylık ortalamanın farkıdır. Sıcaklık derecesi ise eşiği aşan miktarın gün sayısıyla çarpılıp toplanmasıdır. Hesap sonrası sonucun hangi iklim özelliğini gösterdiği mutlaka yorumlanmalıdır.

Bir istasyonun deniz seviyesinden yükseltiği bin iki yüz metredir. Deniz seviyesindeki orta kuşak sıcaklığı on sekiz derece alınırsa bu istasyonun sıcaklığı yaklaşık kaç derece olur? Aynı istasyonun en sıcak ayı yirmi altı derece, en soğuk ayı ise sıfır derece olarak ölçülmüştür. B) Termik rejimi hesaplayınız. C) Termik rejimi yirmi dereceden büyük bir istasyonun hangi iklim özelliğini gösterdiğini açıklayınız. D) Yıllık ortalama sıcaklığı on derece olan başka bir istasyonun, sıcaklık derecesi eşiği on derece olduğuna göre aylık sıcaklık derecesi toplamı ne kadardır? E) Bu istasyonlardan hangisi karasal, hangisi denizel özellik gösterir, neden?

Ne Öğreneceğiz

Sıcaklığı etkileyen faktörleri tanımlama; sıcaklık farkı, yıllık ortalama, termik rejim ve sıcaklık derecesi hesaplarını yapma; hava durumu ile iklim ayrımını yapma ve kontinentalite kavramını açıklama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Sıcaklığı etkileyen enlem, yükseklik, deniz etkisi ve vejetasyon faktörlerini tanır.
• Yükseklik farkından sıcaklık farkını doğru katsayıyla hesaplar.
• Aylık ortalamalardan yıllık ortalama sıcaklığı ve termik rejimi bulur.
• Kurak dönem oranı ve sıcaklık derecesi gibi ölçütleri hesaplar ve yorumlar.
• Hava durumu ile iklim arasındaki farkı açıklar ve kontinentalite oranını kullanır.
• Verilen sıcaklık verilerinden bir yerin iklim özelliğini gerekçesiyle belirler.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Deniz seviyesinden bin metre yükseklikteki bir yerde sıcaklık yaklaşık kaç derece azalır?

1. Dikey fark bin metredir.
2. Katsayı metreden uygulanır; yüz metreden 0,65 derece azalır.
3. Bin metreden altı buçuk derecelik azalma bulunur.

Sonuç/cevap: 6,5 derece

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Kıyı istasyonunun yıllık sıcaklık farkı dokuz derece, kıta içi istasyonunki otuz derecedir. Hangisi karasal özellik gösterir?

1. Termik rejimi büyük olan yer karasaldır.
2. Otuz derecelik fark yirmi bir derecelikten büyüktür.
3. Kıta içi istasyon karasal özellik gösterir.

Sonuç/cevap: Kıta içi istasyon

Kendini Dene

Soru: Bir dağ istasyonunun deniz seviyesinden yükseltiği bin sekiz yüz metredir. A) Deniz seviyesindeki orta kuşak sıcaklığı on sekiz derece alınırsa istasyonun sıcaklığı yaklaşık kaç derecedir?

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dikey fark bin sekiz yüz metredir ve katsayı metreden uygulanarak sıcaklık azalması hesaplanır (6 puan). Deniz seviyesi değerinden bu azalma çıkarılarak istasyonun sıcaklığı yazılır (4 puan). En yüksek aylık ortalamadan en düşük aylık ortalama çıkarılarak termik rejim bulunur (5 puan). Küçük sıcaklık farkının deniz etkisine, yüksekliğin ise karasallaşmayı artırdığı birlikte değerlendirilir (5 puan). Toplam 20 puan.