TYTCoğrafya
Coğrafya · TYT · Doğa ve İklim Temel Kavramları
Sıcaklık, coğrafyanın en çok sayısal işlem yapılan konularından biridir. Bir istasyonun sıcaklığı tek bir ölçümle anlatılmaz; günlük ortalama, aylık ortalama ve yıllık ortalama birbirinden farklı bilgiler verir. Bu konuda öğrenilecek temel beceri, verilen ölçümü doğru yere oturtup doğru sonucu çıkarmaktır.
Sıcaklığın yükseklikle, enlemle ve denize uzaklıkla ilişkisi sayısal soruların temelini oluşturur. Bunların yanında sıcaklık derecesi, termik rejim ve kontinentalite gibi ölçütler, ham ölçümleri iklim hikâyesine dönüştüren araçlardır. Bu araçları doğru kullanmak, sorunun yalnız hesap kısmını değil yorum kısmını da doğru yapmayı sağlar.
Bir istasyonun sıcaklık verileri üç düzeyde özetlenir. Günlük ortalama bir günün ortalama sıcaklığıdır. Aylık ortalama bir ayın günlük ortalamalarının ortalamasıdır. Yıllık ortalama ise on iki aylık ortalamanın ortalamasıdır. Ayrıca en yüksek ile en düşük aylık ortalama arasındaki farka termik rejim denir.
Sıcaklık derecesi ise belirli bir eşiği aşan günlerin, eşiği aşan miktarıyla çarpılıp toplanmasıyla bulunur. Bu değer sıcaklığın miktarını da, o sıcaklığın kaç gün sürdüğünü de birlikte yansıtır. Sıcaklık derecesi ile sıcaklık farkı karıştırılmamalıdır.
Yükselti arttıkça sıcaklık azalır. Genel kural her 100 metre yükselti için yaklaşık 0,65 derecedir. Bu katsayı metreden uygulanır; yüz metre için verilen değer doğrudan metreyle çarpılırsa sonuç yüz kat büyük çıkar.
Enlem etkisi kuzey yarımkürede enlem arttıkça artar. Kutuplara doğru ısı alınım azaldığı için yıllık ortalama sıcaklık düşer. Bu etki yükseklik etkisinden bağımsızdır.
Deniz sıcaklığı karadakinden yavaş değişir. Bu yüzden kıyıda yazlar serin, kışlar ılık geçer; termik rejim küçüktür. Kıta içinde yazlar sıcak, kışlar soğuk geçer; termik rejim büyüktür.
Termik rejim karasallığın ölçütüdür. En yüksek aylık ortalama ile en düşük aylık ortalama arasındaki fark büyüdükçe yer karasallaşır.
Vejetasyon sıcaklığı yerel ölçüde değiştirir. Bitki örtüsü gölge yaparak yüzey sıcaklığını düşürür, rüzgârı kırarak soğumayı yavaşlatır.
Aşağıdaki tablo, sıcaklık konusunda sık karıştırılan kavramları ayırt etmeyi hedefler. Hangi sütuna bakılacağı, sorunun kökünü belirler.
| Kavram | Nasıl bulunur | Ne gösterir |
|---|---|---|
| Günlük ortalama sıcaklık | Bir günün ölçümlerinin ortalaması | Gün içi değişim |
| Termik rejim | En yüksek ile en düşük aylık ortalama farkı | Karasallık derecesi |
| Sıcaklık derecesi | Eşiği aşan miktarın gün sayısıyla çarpımı | Sıcaklığın şiddeti ve süresi |
| Kontinentalite oranı | Kıta içi farkın kıyı farkına bölümü | Denize uzaklığın etkisi |
| Kurak dönem oranı | Kurak aylar yağışının yıllığa oranı | Kuraklığın şiddeti |
Adım 1 — Ölçüm türünü belirle. Verilen sayı günlük ortalama mı, aylık ortalama mı, yıllık ortalama mı? Aynı sayı bu üç türde farklı işlem gerektirir.
Adım 2 — Formülü seç. Yükseklik farkı varsa sıcaklık farkı, iki değerin farkı ise termik rejim, eşik verilmişse sıcaklık derecesi formülü seçilir.
Adım 3 — Katsayıyı doğru birimden uygula. Yükselti katsayısı yüz metre için verilmiştir; metre cinsine çevrilerek uygulanır.
Adım 4 — Sonucu yorumla. Bulunan değer karasal ya da denizel özelliği gösterip göstermediğine bakılır ve gerekçe yazılır.
Bu konudaki en sık hata katsayının yanlış birimden uygulanmasıdır. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
Sıcaklık sorularında önce ölçüm türü, sonra katsayının birimi kontrol edilir. Sıcaklığı enlem, yükseklik, deniz etkisi, bakı, eğim ve vejetasyon etkiler. Yükselti arttıkça sıcaklık azalır ve azalma yüz metre için 0,65 derecedir; bu katsayı metreden uygulanmalıdır. Kuzey yarımkürede enlem arttıkça sıcaklık düşer. Deniz sıcaklığını yavaş değiştirdiği için kıyıda termik rejim küçük, kıta içinde büyüktür; kontinentalite oranı bu farkın kıyı değerine bölünmesiyle bulunur. Termik rejim en yüksek ile en düşük aylık ortalamanın farkıdır. Sıcaklık derecesi ise eşiği aşan miktarın gün sayısıyla çarpılıp toplanmasıdır. Hesap sonrası sonucun hangi iklim özelliğini gösterdiği mutlaka yorumlanmalıdır.
Bir istasyonun deniz seviyesinden yükseltiği bin iki yüz metredir. Deniz seviyesindeki orta kuşak sıcaklığı on sekiz derece alınırsa bu istasyonun sıcaklığı yaklaşık kaç derece olur? Aynı istasyonun en sıcak ayı yirmi altı derece, en soğuk ayı ise sıfır derece olarak ölçülmüştür. B) Termik rejimi hesaplayınız. C) Termik rejimi yirmi dereceden büyük bir istasyonun hangi iklim özelliğini gösterdiğini açıklayınız. D) Yıllık ortalama sıcaklığı on derece olan başka bir istasyonun, sıcaklık derecesi eşiği on derece olduğuna göre aylık sıcaklık derecesi toplamı ne kadardır? E) Bu istasyonlardan hangisi karasal, hangisi denizel özellik gösterir, neden?
Sıcaklığı etkileyen faktörleri tanımlama; sıcaklık farkı, yıllık ortalama, termik rejim ve sıcaklık derecesi hesaplarını yapma; hava durumu ile iklim ayrımını yapma ve kontinentalite kavramını açıklama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Deniz seviyesinden bin metre yükseklikteki bir yerde sıcaklık yaklaşık kaç derece azalır?
Sonuç/cevap: 6,5 derece
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Kıyı istasyonunun yıllık sıcaklık farkı dokuz derece, kıta içi istasyonunki otuz derecedir. Hangisi karasal özellik gösterir?
Sonuç/cevap: Kıta içi istasyon
Soru: Bir dağ istasyonunun deniz seviyesinden yükseltiği bin sekiz yüz metredir. A) Deniz seviyesindeki orta kuşak sıcaklığı on sekiz derece alınırsa istasyonun sıcaklığı yaklaşık kaç derecedir?
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dikey fark bin sekiz yüz metredir ve katsayı metreden uygulanarak sıcaklık azalması hesaplanır (6 puan). Deniz seviyesi değerinden bu azalma çıkarılarak istasyonun sıcaklığı yazılır (4 puan). En yüksek aylık ortalamadan en düşük aylık ortalama çıkarılarak termik rejim bulunur (5 puan). Küçük sıcaklık farkının deniz etkisine, yüksekliğin ise karasallaşmayı artırdığı birlikte değerlendirilir (5 puan). Toplam 20 puan.
Sıcaklık, coğrafyanın en çok sayısal işlem yapılan konularından biridir. Bir istasyonun sıcaklığı tek bir ölçümle anlatılmaz; günlük ortalama, aylık ortalama ve yıllık ortalama birbirinden farklı bilgiler verir. Bu konuda öğrenilecek temel beceri, verilen ölçümü doğru yere oturtup doğru sonucu çıkarmaktır.
Sıcaklık, coğrafyanın en çok sayısal işlem yapılan konularından biridir. Bir istasyonun sıcaklığı tek bir ölçümle anlatılmaz; günlük ortalama, aylık ortalama ve yıllık ortalama birbirinden farklı bilgiler verir. Bu konuda öğrenilecek temel beceri, verilen ölçümü doğru yere oturtup doğru sonucu çıkarmaktır. Sıcaklığın…
Yükselti ile sıcaklık arasındaki azalma yüz metre için 0,65 derecedir ve metreden uygulanır.
Sıcaklık katsayısını yüz kat büyük almak: Yükseltiyle azalan sıcaklık yüz metre için 0,65 derecedir; bu, metreden hesaplanan katsayıdır. Katsayı 0,65 olarak alınıp metreyle çarpılırsa sonuç yüzlerce kat büyük çıkar. Termik rejimi toplam almak: Termik rejim en yüksek ile en düşük aylık ortalamanın farkıdır. Aylık…
Sıcaklık farkı = dikey fark (m) × 0,0065 derece · Yıllık ortalama sıcaklık = aylık ortalamaların toplamı ÷ ay sayısı · Mevsim ortalaması = dört mevsim değerinin toplamı ÷ 4 · Termik rejim = en yüksek aylık ortalama − en düşük aylık ortalama
Bir istasyonun kış, ilkbahar, yaz ve sonbahar mevsimlerine ait ortalama sıcaklıkları sırasıyla 5 derece, 14 derece, 28 derece ve 13 derecedir. Bu istasyonun yıllık ortalama sıcaklığı kaç derecedir?
Doğru cevap: D) 15 derece
Adım 1: Dört mevsim değerleri toplanır ve 60 derecelik toplam elde edilir. Adım 2: Bu toplam dörde bölünür. Adım 3: Sonuç 15 derece olur. Mevsim ortalamaları eşit uzunlukta kabul edilmiştir.
Bir dağın iki meteoroloji istasyonu aynı yamaçta farklı yüksekliklerde bulunmaktadır. Yüksek istasyon 2. 000 metrede, alçak istasyon 900 metrede yer alıyor. Genel kural olarak yükselti arttıkça sıcaklık azalır ve bu azalma yüz metre için yaklaşık 0, 65 derecedir. Buna göre yüksek istasyonun sıcaklığı alçak istasyonunkinden yaklaşık kaç derece düşüktür?
Doğru cevap: A) 7,15 derece
7,15 derece kavramı Sıcaklık ve İklim konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Bir istasyonun en soğuk ayı -3 derece, en sıcak ayı 29 derecedir. Bu istasyonun otuz gün süren bir ayında ortalama sıcaklığı 14 derece olarak ölçülmüştür. Sıcaklık derecesi, 10 dereceyi aşan günler için ortalama fazlalıkların toplanmasıyla bulunur. Buna göre bu ayın sıcaklık derecesi toplamı kaç derece gündür?
Doğru cevap: A) 120 derece gün
120 derece gün kavramı Sıcaklık ve İklim konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Coğrafya için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Sıcaklık ve İklim konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç