Edebî Sanatlar ve Söz Sanatları

Konu Anlatımı

Söz Sanatları

• Teşhis (kişileştirme): İnsan dışı varlıklara insan özelliği verme.
• İntak (konuşturma): İnsan dışı varlıkları konuşturma.
• Tecahül-i arif: Bilerek bilmez görünme.
• Hüsn-i talil: Güzel neden gösterme.
• Telmih: Hatırlatma/ima.
• Tenasüp: Uygunluk.

Anlatım Özellikleri

Akıcılık, açıklık, duruluk, yalınlık, özlülük ve tutarlılık anlatımın nitelikleridir. Anlatım bozuklukları; gereksiz sözcük, öge eksikliği ve uyumsuzluktan doğar.

Metin Çözümleme

Metnin teması, ana duygusu, yapısı, dil ve anlatım özellikleri birlikte değerlendirilir. Şiirde imge ve çağrışım öne çıkar.

Edebî Sanatların Sınıflandırılması

Edebî sanatlar (söz sanatları), anlatımı etkili ve güzel kılmak için sözcüklere gerçek anlamının dışında bir değer kazandıran kullanımlardır. Üç ana başlıkta toplanırlar: ses sanatları (ahenk, seci, kafiye ve redifle kurulan ses düzeni), söz sanatları (tekrar ve yapısal yineleme) ve anlam sanatları (teşbih, istiare, kinaya, mecaz-ı mürsel, telmih, tenasüp, teşhis, intak, mübalağa). Sınavda en çok anlam sanatları sorulur; çünkü bu sanatlar metnin anlam katmanını değiştirir.

Anlam Sanatları: Teşbih, İstiare ve Kinaya

Teşbihte dört öge aranır: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı. Aslan gibi korkusuz asker sözünde asker benzeyen, aslan kendisine benzetilen, korkusuz benzetme yönü, gibi ise benzetme edatıdır. İstiare, teşbihte bir ögenin söylenmemesidir: yalnız kendisine benzetilen varlık söylenip benzeyen gizlenirse açık istiare, yalnız benzeyen nitelik söylenip varlık gizlenirse kapalı istiare vardır. Kinayada ise söz hem gerçek hem mecaz anlamda kullanılır, asıl kastedilen mecazdır: ateş düştüğü yeri yakar sözünde gerçek ateş de düşünülebilir, asıl kastedilen acıdır.

Mecaz-ı Mürsel, Mübalağa, Telmih ve Tenasüp

Mecaz-ı mürsel ad aktarmasıdır: benzetme amacı gütmeden bir kavramın yerine onunla ilişkili başka bir kavram kullanılır. Ankara karar verdi sözünde karar veren hükümettir. Mübalağa gerçeği abartarak anlatmadır ve şiirde duyguyu büyütmek için sık kullanılır. Telmih, bilinen bir olaya, kişiye ya da yapıta gönderme yaparak onu hatırlatır; tenasüp ise anlamca birbiriyle ilgili sözcüklerin aynı metinde bir arada kullanılmasıdır. Gül, bülbül, bahar, aşk kelimelerinin bir arada geçmesi tenasübe örnektir. Bu dört sanat, telmih ve tenasüp birlikte anıldığında ayrım ölçütü hatırlatma ile uygunluk arasındaki farktır.

Ses ve Yapı Sanatları

Ahenk, dizelerdeki seslerin uyumlu biçimde yinelenmesinden doğar; okunurken kulakta ritim hissi bırakır. Seci, anlam taşıyan sözcüklerin dize sonlarında ses benzerliğiyle kurulmasıdır. Kafiye ve redif ise dize sonu kurallarıdır ve Nazım Birimi konusunda ayrıntıyla ele alınmıştır: kafiyede kelimeler farklıdır, yalnız sesler benzerdir; redifte kelimeler birebir aynıdır. Ses sanatları sorularında ölçü değil, yalnız ses ve tekrar düzeni sorulur.

Anlatımın Nitelikleri ve Bozuklukları

Anlatımın nitelikleri akıcılık, açıklık, duruluk, yalınlık, özlülük ve tutarlılıktır. Bu niteliklerin bozulmasıyla oluşan anlatım bozuklukları ikiye ayrılır: anlamla ilgili bozukluklar gereksiz sözcük, yanlış eşdizim ve yanlış sözcük seçiminden; yapıyla ilgili bozukluklar ise öge eksikliği, ögenin yanlış yere konmasından doğar. Sınavda hangi türün sorulduğuna karar vermek için cümlenin ögeleri tek tek işaretlenir: öge eksikse yapı, anlam kaymışsa anlam bozukluğu vardır.

Çözüm Tekniği: Dizede Sanatı Adım Adım Bulma

• Önce söyleme hedefini belirle: benzetme mi, hatırlatma mı, abartı mı?
• Teşbihte dört ögeyi sırayla ara; yalnız edat görüyorsa teşbih kesindir.
• Kinayada gerçek anlamın imkânsızlığına bak; imkânsızsa mecaz kastedilmiştir.
• Teşhis ve intakı ayır: varlık donatılıyorsa teşhis, konuşturuluyorsa intak vardır.
• Anlatım bozukluğu sorularında cümlenin ögelerini çizerek eksik yeri bul.

Bu sıra, sanatı ezberden çözümlemeye çevirir; şıkları okumadan önce dizede yapılacak üç saniyelik inceleme, sorunun yarısını çözer.

Ne Öğreneceğiz

Söz sanatları, anlatım özellikleri ve metin çözümleme Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Söz sanatlarını tanır ve ayırt eder.
• Anlatım biçimlerini çözümler.
• Metinlerde sanatları bulur.
• Edebî yorum becerisi geliştirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Teşhis ve intak genellikle birlikte kullanılır.
• Telmih, bilinen bir olaya veya kişiye gönderme yapar.
• Anlatım bozuklukları anlam ve yapı kaynaklıdır.
• Teşbihte dört öge vardır: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı.
• Kinayada söz hem gerçek hem mecaz anlamda kullanılır, asıl kastedilen ise mecazdır.
• Anlatım bozuklukları anlamla ilgili ve yapıyla ilgili olarak ikiye ayrılır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: "Gül, bülbüle seni anlattı." dizesindeki sanat hangisidir?

1. Adım 1: Gül ve bülbül insan olmayan varlıklardır.
2. Adım 2: Bu varlıklara anlatma eylemi yüklendiği için konuşturma yapılmıştır.
3. Adım 3: Varlıkları konuşturmaya intak, donatmaya teşhis denir.

Sonuç/cevap: İntak

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Öğrencilerin sınıfa girmesinden sonra öğretmen tahtayı silmiş cümlesindeki anlatım bozukluğu hangi türdendir ve nasıl giderilir?

1. Adım 1: Cümlenin öznesi öğrencilerin sınıfa girmesinden sonra tümlecidir, yüklem ayrıdır.
2. Adım 2: Zaman tümleci yersiz uzatılmış, cümle anlamca ağırlaşmıştır.
3. Adım 3: Gereksiz sözcük atıldığında anlam bozulmadığı için bu bir anlam bozukluğudur.

Sonuç/cevap: Anlamla ilgili bozukluktur; cümle Öğrenciler sınıfa girdikten sonra öğretmen tahtayı silmiş biçiminde sadeleşir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Teşhis ile intakı karıştırmak: İntakta konuşturma vardır.

Telmihi alıntı sanmak: İma ve hatırlatmadır.

Anlatım bozukluğunu yalnız anlam sanmak: Yapı bozukluğu da olabilir.

Teşbihte yalnız edada yetinmek: Edat tek başına yeterli değildir; benzeyen ve benzetilen de bulunmalıdır.

Mecaz-ı mürseli teşbih sanmak: Mecaz-ı mürselde benzetme amacı yoktur, yalnız ad aktarımı vardır.

Gereksiz sözcüğü yapı bozukluğu saymak: Gereksiz sözcük anlamla ilgili bozukluktur, öge eksikliği ise yapıyla ilgilidir.

Özet

Söz sanatları anlatımı etkili kılar; teşhis, intak, tecahül-i arif, telmih ve tenasüp sık kullanılır. Anlatımın akıcılık, açıklık ve tutarlılık gibi nitelikleri vardır. Metin çözümlemede tema, yapı ve dil birlikte değerlendirilir.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Teşhis, intak, telmih, kinaye ve tecahül-i arif sanatlarını tanımla ve her biri için edebî metinden birer örnek dize yaz. Sonra teşbihte yer alan dört ögeyi ve kinayede sözün çift anlamını ayrıntılı olarak açıkla.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: beş sanatın doğru tanımlanması 6 puan; her sanata uygun ve doğru birer örnek dizenin verilmesi 5 puan; teşbihte benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatının yazılması 2 puan; kinayede sözün gerçek ve mecaz anlamda kullanıldığının, asıl kastedilenin mecaz olduğunu belirtmesi 1 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Teşhis cansız varlığı konuşur gibi anlatır, intak doğrudan konuşturur; telmih bilinen bir olaya gönderme yapar, kinayede ise asıl anlam dışarıda kalır.