AYTTürk Dili ve Edebiyatı
Türk Dili ve Edebiyatı · AYT · Türk Edebiyatı Dönemleri
Bu konuda Türk edebiyatının en uzun süren dönemi olan divan edebiyatında iki temel yazım biçimini tanıyacağız: nazım ve nesir. Nazımın nasıl ölçüldüğünü, kafiye ve redif düzeninin ne işe yaradığını, bu düzenin hangi nazım türlerinde göründüğünü; nesrin özelliklerini ve divanın hangi bölümlerinde karşımıza çıktığını inceleyeceğiz. Sorularda çoğu kez bir metnin nazım mı nesir mi olduğu, bir türün başka türden ne farkı bulunduğu ya da bir bölümün divanın neresinde yer aldığı sorulur.
Nazım, aynı ölçüye bağlanmış dize dizelerinden oluşan yazım biçimidir. Her dize aynı ses düzenini taşır, anlam dize dize ilerler. Nazımın en görünür ölçütü ölçüdür: ses sayısının düzenli olması. Dize sonlarında yinelenen sese kafiye, kafiyenin dışında kalan ve ek olarak gelen yapıya redif denir. Nesir ise ölçüye ve kafiye düzenine bağlı olmayan yazım biçimidir; düşünce bölüm bölüm, cümle cümle ilerler, dize yoktur.
Bu ayrım, tür ayrımıyla karıştırılmamalıdır. Makale, risale ve mektup birer türdür; yazım biçimleri ise nazım ve nesirdir. Divan edebiyatında şiir ağır basar, nesir daha çok tezkire, risale, makame, mektup ve siyer gibi kitaplarda görülür. Bir metnin şiir olup olmadığını anlamak için satırlarının uzunluğuna değil, ölçü ve kafiye düzenine bakmak gerekir.
Divan nazımının ölçüsü aruzdur. Aruz, hece sayısına ve hecelerin sesli-sesiz durumuna göre düzenlenmiş bir ses ölçüsüdür; kimi sözcüklerin yapısı ölçüye uymak için değiştirilebilir ve bu düzeltmeye tazmin denir. Hece ölçüsünde ise her dizenin hece sayısının sabit tutulması esastır; bu ölçü divan geleneğinde ikincil düzeyde kalır.
Kafiye düzenine göre iki tarz karşılaştırılır. Mualla kafiyede kafiye, bütün dizelerin sonuna aynı ekle eklenir ve dize sonları hep aynı sesle biter. Aşık (makamlı) tarzda ise kafiye kelimenin içinde kalır; dizelerin dördüncü, yedinci gibi heceleri kafiyeli olduğu için düzen seyrek görünür ve bu yüzden bu tarza serbest kafiye de denir.
Gazel, divan edebiyatının en yaygın nazım türüdür. Beyitler üst üste gelerek dizilir, kafiye beyit başlarında düzenli biçimde aralıklıdır ve ayrı bir ana fikir vardır. Gazel bir iç dünya kurar; aynı duygunun farklı yollarla işlenmesi beklenir. Gazelin adı çoğu kez ilk beyitteki vurgulu sözcükten alınır ve divanlarda gazeller en geniş yeri tutar.
Şarkı gazelle birçok bakımdan benzer, ama kendini şarkı gibi göstermeyi ve hafif bir ezgi taşımayı amaçlar. Şarkıda ölçü biraz esner, kafiye düzeni gevşer ve anlatım müzikli bir söyleyişe yaklaşır. Bu yüzden gazeli şarkıdan ayıran asıl ölçüt, ölçünün gevşemesi ve anlatımın ezgili oluşudur.
Rubai dört dizeden oluşan kısa bir türdür; kafiyesi yalnızca birinci ve üçüncü dizenin başında bulunur. İkinci ve dördüncü dizeler çıraktır: bu dizelerde yalnızca o dizeye ait sesler kaldığı için kafiye onlara taşınmaz. Kıta da dört dizeden oluşur ama çırak yoktur ve kafiye düzeni rubai kadar katı değildir. Beyit iki dize, mısra ise tek dizedir; bunlar birer tür değil, birer birimdir.
Kitâbe bir yapının yapılışını, tamirini ya da bir tarih olayını anlatan kısa nazım türüdür; divanlarda çoğu kez manzumeye çevrilerek yer alır. Tarih manzumesi şairin gördüğü olayı kaydeder, methiye ise bir kişiyi ya da bir olayı övgüyle anlatır. Nazımın içinde kalan olay anlatısına içtimai denir; övgü yönü tefhim, yerme yönü ise hiciv olarak adlandırılır.
Üç türü tek tabloda görmek, sınavda şıkları elemeyi hızlandırır. Aşağıdaki tablo dize sayısı, kafiye düzeni, anlam özelliği, çırak ve ölçü bakımından üç türü karşılaştırır.
| Ölçüt | Gazel | Şarkı | Rubai |
|---|---|---|---|
| Dize sayısı | Değişken, çoğu kez çok sayıda beyit | Değişken, gazele yakın | Dört dize |
| Kafiye düzeni | Beyit başlarında düzenli aralıklı | Gevşek ve değişken | Yalnızca birinci ve üçüncü dizede |
| Anlam özelliği | Ayrı ve çoğu kez başta beliren ana fikir | Ezgili, şarkı havası taşıyan anlatım | Kısa ve düşünceyi bir iki dizede anlatan yapı |
| Çırak | Yoktur | Yoktur | İkinci ve dördüncü dizede bulunur |
| Ölçü | Aruz | Aruz, daha esnek geçişli | Aruz |
Nesrin belirgin özelliği ölçüye bağlı olmamasıdır. Cümlenin uzunluğu kendiliğinden belirlenir, gerektiğinde birkaç cümle bir paragraf hâlinde birleşir. Nesirde iki yön öne çıkar: birincisi aydınlık, anlaşılır ve ölçülü anlatım, ikincisi sahneleme, yani anlatıcıdan başka kişilere ve konuşmalara geçilmesidir.
Divan döneminde görülen başlıca nesir türleri şunlardır. Tezkire, bir ya da birkaç şairin şiirlerini tanıtan giriş yazısıdır ve divanın başında yer alır. Risale bir konuyu inceleyen yazıdır. Makame kısa hikâye niteliği taşır; anlatıcı bir kişiyi tanıtır, sonra başka kişilerin ağzına geçer. Mektup kişisel yazışmayı, siyer ise dinî bir konunun anlatımını taşır.
Bir şairin şiirlerini bir araya getirmesiyle divan oluşur. Divanın başında tezkire, ortada türlerine göre gruplanmış şiirler, sonunda ise şairlikname bulunur. Şairlikname şairin kendi hayatını kısaca anlattığı yazıdır. Tezkire ile şairlikname nesirle yazılmış bölümlerdir, şiirler bölümü ise tamamen nazımdır.
Nazım ve nesir aynı kitapta iç içe de geçebilir. Anlatıcı önce nesirle sahneyi kurup sonra şiire geçtiğinde ortaya çıkan yapıya tecmil denir. Nazımın içinde kalan olay anlatısı ise içtimai olarak adlandırılır. Ayrımı yaparken metnin hangi bölümünde ölçü düzeni arandığına bakmak yeterlidir.
Divan şiirinde iki çizgi belirgindir. Birincisi dinî-tasavvufi ve ahlâkî çizgidir; ölçü titizdir, ahenk korunur ve ana fikir ağır basar. Fuzûlî ile Şeyhülislâm bu çizginin öne çıkan isimleridir. İkincisi şehir ve saray hayatını anlatan çizgidir; ölçü biraz serbestleşir, günlük konuşma dili şiire girer ve ayrıntılı betimleme artar. Nedîm ile Koca Mustafa Paşa bu çizginin temsilcileridir.
Divan şiirini besleyen bir başka kaynak da âşık geleneğidir. Serbest ölçüsü ve makamlı kafiye düzeniyle halkın sesini divana taşır. Âşık Çelebi bu geleneği kayda geçiren isim olarak tanınır ve eserinde divan şairlerinin yaşam biçimini anlatır.
Birinci hata, tür ile yazım biçimini karıştırmaktır: rubai bir türdür, mısra ise bir dize birimidir. İkinci hata, gazelin hece ölçüsüyle yazıldığını sanmaktır, oysa gazel aruzla ölçülür. Üçüncü hata, divanda makale bulunduğunu düşünmektir; makale asıl biçimini XIX. yüzyılda kazanır. Dördüncü hata, tezkireyi şiir sanmaktır, çünkü tezkire şiirleri tanıtan bir nesir yazısıdır. Beşinci hata, kafiye ile redifi aynı şey saymaktır.
Soruda önce metinde dize var mı bakın: dize varsa nazım, dize yoksa nesir verilmiştir. Türün ayırt edici özelliği sorulduğunda kafiyenin hangi dizede arandığını kontrol edin; rubaide kafiye birinci ve üçüncü dizenin başında, gazelde ise beyit başlarında aralıklıdır. Bu yazı divanın hangi bölümüdür sorusunda türün işlevine dönün: tezkire şiir tanıtır, şairlikname şairin hayatını anlatır, içtimai ise nazımın içinde kalan olay anlatısıdır. Edebî sanat sorularında sanatın adını özelliğiyle birlikte yazın; teşhis insan olmayanı insanlaştırır, tezat birbirine zıt iki fikri yan yana koyar.
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Kendi yazdığınız iki cümleden hangisinin nazım, hangisinin nesir olduğunu gerekçesiyle belirleyiniz.
Sonuç/cevap: Dize ve ölçü düzeni bulunan metin nazımdır; yalnızca cümleden oluşan metin nesirdir.
Örnek 1: Nazım mı nesir mi ayrımı konusunun adımları:
Bu konuda Türk edebiyatının en uzun süren dönemi olan divan edebiyatında iki temel yazım biçimini tanıyacağız: nazım ve nesir. Nazımın nasıl ölçüldüğünü, kafiye ve redif düzeninin ne işe yaradığını, bu düzenin hangi nazım türlerinde göründüğünü; nesrin özelliklerini ve divanın hangi bölümlerinde karşımıza çıktığını…
Bu konuda Türk edebiyatının en uzun süren dönemi olan divan edebiyatında iki temel yazım biçimini tanıyacağız: nazım ve nesir. Nazımın nasıl ölçüldüğünü, kafiye ve redif düzeninin ne işe yaradığını, bu düzenin hangi nazım türlerinde göründüğünü; nesrin özelliklerini ve divanın hangi bölümlerinde karşımıza çıktığını…
Nazımda ölçü ve kafiye vardır; nesirde yalnızca cümle vardır.
Makameyi şiir türü saymak: Makame, ölçüye bağlı olmayan kısa hikâye anlatımı taşıyan bir nesir türüdür. Tezkireyi şiir sanmak: Tezkire, divanın başında yer alan ve şiirleri tanıtan bir nesir bölümüdür.
Nazım = dize + ölçü + kafiye/redif düzeni · Nesir = ölçüsüz, cümle cümle ilerleyen anlatım · Divan nazımının ölçüsü: aruz · Kafiye: dize sonlarında yinelenen ses; redif: kafiye dışında kalan ek
Ölçü, kafiye ve redif düzenine dayanan yazım biçimi hangisidir?
Doğru cevap: A) Nazım
Doğru cevap: Nazım. Nazım, aynı ölçüye bağlanmış dize dizelerinden oluşur; dize sonlarında kafiye, kafiyenin dışında kalan ekte ise redif düzeni kurulur.
Gazeli şarkıdan ayıran temel ölçüt nedir?
Doğru cevap: A) Şarkıda ölçünün gevşemesi ve ezgili anlatım
Şarkıda ölçünün gevşemesi kavramı Divan Edebiyatı: Nazım ve Nesir konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Gazelde aynı duygunun farklı yollarla tekrar edilmesi hangi sanatla ilişkilendirilir?
Doğru cevap: A) Tez
Doğru cevap: Tez. Bir sözcüğün anlam bakımından iki ya da daha çok anlamda kullanılmasıdır; gazelde aynı duygunun farklı yollarla işlenmesi bu sanatla açıklanır.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türk Dili ve Edebiyatı için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Divan Edebiyatı: Nazım ve Nesir konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç