Tanzimat Edebiyatı

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda Tanzimat Edebiyatı döneminin hangi yıllarda yaşadığını, iki evresini, eserlerin hangi dilde ve hangi konularda yazıldığını öğreneceğiz. Ayrıca Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Midhat Efendi, Recaizade Mahmut Ekrem, Muallim Naci ve Samipaşazade Sezai gibi isimlerin yaklaşımlarını karşılaştıracağız.

Ön Bilgi: Dönemin Tarihsel Arka Planı

Tanzimat Edebiyatı, XIX. yüzyılda ortaya çıkan ıslahat hareketlerinin ve Meşrutiyet dönemlerinin edebiyattaki karşılığıdır. Devletin yapısını, eğitimi ve hukuku yeniden düzenleme isteği edebiyatta da halkın sorunlarını konuşan bir anlayış doğurmuştur. Matbaanın yaygınlaşması ve okur yazar kitlesinin oluşması dönemin temel koşullarındandır. İbret, Tercüman-ı Ahvâl-i Osmaniye, Fejr-i Atikâ ve Terakkiperver gibi yayınlar eserlerin geniş kitlelere ulaşmasını sağlamıştır.

Temel izlekler şöyle sıralanabilir: vatan ve özgürlük, adalet ve ıslahat, eğitim, bilim, kadın hakları ve köleliğin kaldırılması. Bu izlekler kimi zaman aynı eserde yan yana görülür.

Basit Örnek

Küçük bir örnek: «Zeynep, bahçede kitap okuyordu.» cümlesinde Zeynep özne, bahçede yer bildiren zarf tümleci, okumak ise yüklemdir. Edebiyat sorularında da önce ögeleri ayırmak, sonra anlam katmanına geçmek gerekir. Bir dönem sorusunu çözmeden önce metnin türünü, yazarın dönemini ve eserin dilini tanımak sağlıklıdır.

İleri Örnek

Şimdi düşünün: Bir eserde kahraman, devletin uyguladığı eğitim sistemini eleştiriyor; yazar ağır söyleyişi terk edip günlük dili kullanıyor; eser bir gazetede parça parça yayımlanıyor. Bu üç ipucu birlikte düşünüldüğünde Tanzimat'ın I. Dönemi akla gelir. Buna karşılık eserde sanatçının seçme özgürlüğü tartışılıyor, ölçü ve üslup başlı başına değerlendiriliyorsa II. Dönem söz konusudur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Soru: «Tanzimat edebiyatının I. Dönemi hangi yıllar arasında sürdürülmüştür?» Adım 1: Dönemin iki evreli olduğunu hatırla. Adım 2: I. Dönem başlangıcı olarak 1836, II. Dönem başlangıcı olarak 1870 yılı verilir. Adım 3: Soru I. Dönemi sorduğuna göre aralık 1836-1870 olmalıdır. Adım 4: Şıklarda 1836 ile 1870 arasındaki seçeneği bul ve işaretle.

Aynı mantık tersten de çalışır: 1870-1896 aralığı verilmişse bu kez soru II. Dönemi sormaktadır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Tanzimat Edebiyatı ile Servet-i Fünun hareketini aynı dönem sanmak: Fecr-i Atika ve Servet-i Fünun Tanzimat sonrasında başlamıştır.
• İki evreyi yalnızca yazar adıyla ayırmaya çalışmak: Recaizade Mahmut Ekrem'in erken yıllarında I. Dönem eserleri de vardır.
• Sanatın adını istenen soruda yalnızca adı yazıp özelliğini atlama.
• Gazete ve dergiyi yalnızca haber organı sanmak: Dönemde edebiyatın yayın ve tartışma aracıdır.
• Ölçü sorusunda hece ile aruzu birbirinin yerine geçen iki şey sanmak: Tanzimat şiirinde ikisi de kullanılır.

Sınav Odaklı Ek Not

Eser–yazar eşleştirme sorularında önce yazarın dönem evresini, sonra eserin türünü belirle. Aruz ve hece ölçüsü sorularında ölçünün adını değil, şiirin ağırlık merkezini incele. Dil bilgisi sorularında önce yüklemi bul, sonra özneyi ve nesneyi sor; zarf tümleci ile edat tümleci karışmasın, edat tümleci isim grubu biçimindedir ve çoğunlukla yön bildirir.

Edebî sanat sorularında cümlenin taşıdığı anlamı denetle: insana özgü davranış bir varlığa verilmişse intak ya da teşhis, soyut kavram somutlaştırılmışsa istiare söz konusudur. Gerçekte olmayan bir durumun doğrudan anlatılması da mecaz-ı hakikidir.

Özet ve Kendini Dene

Özet: Tanzimat Edebiyatı, 1836-1896 arasında yaşamış iki evreli bir dönemdir. İlk evrede toplumu uyarmak amacı güvülür, ikinci evrede sanatçının seçme özgürlüğü tartışılır. Eserler sade Türkçeyle yazılmış, gazete ve dergi aracılığıyla yayımlanmıştır.

Kendini dene: Eseri tanıyıp yazarı bulmadan önce dönemi, sonra eserin türünü belirle. Verilen şıklarda biri hem dönemin hem yazarın yaklaşımıyla çelişiyorsa o şık elenir.