Divan Edebiyatı: Nazım ve Nesir

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda Türk edebiyatının en uzun süren dönemi olan divan edebiyatında iki temel yazım biçimini tanıyacağız: nazım ve nesir. Nazımın nasıl ölçüldüğünü, kafiye ve redif düzeninin ne işe yaradığını, bu düzenin hangi nazım türlerinde göründüğünü; nesrin özelliklerini ve divanın hangi bölümlerinde karşımıza çıktığını inceleyeceğiz. Sorularda çoğu kez bir metnin nazım mı nesir mi olduğu, bir türün başka türden ne farkı bulunduğu ya da bir bölümün divanın neresinde yer aldığı sorulur.

Ön Bilgi: Nazım ve Nesir Kavramları

Nazım, aynı ölçüye bağlanmış dize dizelerinden oluşan yazım biçimidir. Her dize aynı ses düzenini taşır, anlam dize dize ilerler. Nazımın en görünür ölçütü ölçüdür: ses sayısının düzenli olması. Dize sonlarında yinelenen sese kafiye, kafiyenin dışında kalan ve ek olarak gelen yapıya redif denir. Nesir ise ölçüye ve kafiye düzenine bağlı olmayan yazım biçimidir; düşünce bölüm bölüm, cümle cümle ilerler, dize yoktur.

Bu ayrım, tür ayrımıyla karıştırılmamalıdır. Makale, risale ve mektup birer türdür; yazım biçimleri ise nazım ve nesirdir. Divan edebiyatında şiir ağır basar, nesir daha çok tezkire, risale, makame, mektup ve siyer gibi kitaplarda görülür. Bir metnin şiir olup olmadığını anlamak için satırlarının uzunluğuna değil, ölçü ve kafiye düzenine bakmak gerekir.

Nazımın Ölçüsü: Aruz, Kafiye ve Redif

Divan nazımının ölçüsü aruzdur. Aruz, hece sayısına ve hecelerin sesli-sesiz durumuna göre düzenlenmiş bir ses ölçüsüdür; kimi sözcüklerin yapısı ölçüye uymak için değiştirilebilir ve bu düzeltmeye tazmin denir. Hece ölçüsünde ise her dizenin hece sayısının sabit tutulması esastır; bu ölçü divan geleneğinde ikincil düzeyde kalır.

Kafiye düzenine göre iki tarz karşılaştırılır. Mualla kafiyede kafiye, bütün dizelerin sonuna aynı ekle eklenir ve dize sonları hep aynı sesle biter. Aşık (makamlı) tarzda ise kafiye kelimenin içinde kalır; dizelerin dördüncü, yedinci gibi heceleri kafiyeli olduğu için düzen seyrek görünür ve bu yüzden bu tarza serbest kafiye de denir.

Nazım Türleri ve Özellikleri

Gazel, divan edebiyatının en yaygın nazım türüdür. Beyitler üst üste gelerek dizilir, kafiye beyit başlarında düzenli biçimde aralıklıdır ve ayrı bir ana fikir vardır. Gazel bir iç dünya kurar; aynı duygunun farklı yollarla işlenmesi beklenir. Gazelin adı çoğu kez ilk beyitteki vurgulu sözcükten alınır ve divanlarda gazeller en geniş yeri tutar.

Şarkı gazelle birçok bakımdan benzer, ama kendini şarkı gibi göstermeyi ve hafif bir ezgi taşımayı amaçlar. Şarkıda ölçü biraz esner, kafiye düzeni gevşer ve anlatım müzikli bir söyleyişe yaklaşır. Bu yüzden gazeli şarkıdan ayıran asıl ölçüt, ölçünün gevşemesi ve anlatımın ezgili oluşudur.

Rubai dört dizeden oluşan kısa bir türdür; kafiyesi yalnızca birinci ve üçüncü dizenin başında bulunur. İkinci ve dördüncü dizeler çıraktır: bu dizelerde yalnızca o dizeye ait sesler kaldığı için kafiye onlara taşınmaz. Kıta da dört dizeden oluşur ama çırak yoktur ve kafiye düzeni rubai kadar katı değildir. Beyit iki dize, mısra ise tek dizedir; bunlar birer tür değil, birer birimdir.

Kitâbe bir yapının yapılışını, tamirini ya da bir tarih olayını anlatan kısa nazım türüdür; divanlarda çoğu kez manzumeye çevrilerek yer alır. Tarih manzumesi şairin gördüğü olayı kaydeder, methiye ise bir kişiyi ya da bir olayı övgüyle anlatır. Nazımın içinde kalan olay anlatısına içtimai denir; övgü yönü tefhim, yerme yönü ise hiciv olarak adlandırılır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Üç türü tek tabloda görmek, sınavda şıkları elemeyi hızlandırır. Aşağıdaki tablo dize sayısı, kafiye düzeni, anlam özelliği, çırak ve ölçü bakımından üç türü karşılaştırır.

Nesir: Tanımı, Özellikleri ve Türleri

Nesrin belirgin özelliği ölçüye bağlı olmamasıdır. Cümlenin uzunluğu kendiliğinden belirlenir, gerektiğinde birkaç cümle bir paragraf hâlinde birleşir. Nesirde iki yön öne çıkar: birincisi aydınlık, anlaşılır ve ölçülü anlatım, ikincisi sahneleme, yani anlatıcıdan başka kişilere ve konuşmalara geçilmesidir.

Divan döneminde görülen başlıca nesir türleri şunlardır. Tezkire, bir ya da birkaç şairin şiirlerini tanıtan giriş yazısıdır ve divanın başında yer alır. Risale bir konuyu inceleyen yazıdır. Makame kısa hikâye niteliği taşır; anlatıcı bir kişiyi tanıtır, sonra başka kişilerin ağzına geçer. Mektup kişisel yazışmayı, siyer ise dinî bir konunun anlatımını taşır.

Divanın Bölümleri ve Nazım-Nesir Geçişi

Bir şairin şiirlerini bir araya getirmesiyle divan oluşur. Divanın başında tezkire, ortada türlerine göre gruplanmış şiirler, sonunda ise şairlikname bulunur. Şairlikname şairin kendi hayatını kısaca anlattığı yazıdır. Tezkire ile şairlikname nesirle yazılmış bölümlerdir, şiirler bölümü ise tamamen nazımdır.

Nazım ve nesir aynı kitapta iç içe de geçebilir. Anlatıcı önce nesirle sahneyi kurup sonra şiire geçtiğinde ortaya çıkan yapıya tecmil denir. Nazımın içinde kalan olay anlatısı ise içtimai olarak adlandırılır. Ayrımı yaparken metnin hangi bölümünde ölçü düzeni arandığına bakmak yeterlidir.

Temsilciler ve Yaklaşımlar

Divan şiirinde iki çizgi belirgindir. Birincisi dinî-tasavvufi ve ahlâkî çizgidir; ölçü titizdir, ahenk korunur ve ana fikir ağır basar. Fuzûlî ile Şeyhülislâm bu çizginin öne çıkan isimleridir. İkincisi şehir ve saray hayatını anlatan çizgidir; ölçü biraz serbestleşir, günlük konuşma dili şiire girer ve ayrıntılı betimleme artar. Nedîm ile Koca Mustafa Paşa bu çizginin temsilcileridir.

Divan şiirini besleyen bir başka kaynak da âşık geleneğidir. Serbest ölçüsü ve makamlı kafiye düzeniyle halkın sesini divana taşır. Âşık Çelebi bu geleneği kayda geçiren isim olarak tanınır ve eserinde divan şairlerinin yaşam biçimini anlatır.

Sık Yapılan Hatalar

Birinci hata, tür ile yazım biçimini karıştırmaktır: rubai bir türdür, mısra ise bir dize birimidir. İkinci hata, gazelin hece ölçüsüyle yazıldığını sanmaktır, oysa gazel aruzla ölçülür. Üçüncü hata, divanda makale bulunduğunu düşünmektir; makale asıl biçimini XIX. yüzyılda kazanır. Dördüncü hata, tezkireyi şiir sanmaktır, çünkü tezkire şiirleri tanıtan bir nesir yazısıdır. Beşinci hata, kafiye ile redifi aynı şey saymaktır.

Sınav Odaklı Ek Not

Soruda önce metinde dize var mı bakın: dize varsa nazım, dize yoksa nesir verilmiştir. Türün ayırt edici özelliği sorulduğunda kafiyenin hangi dizede arandığını kontrol edin; rubaide kafiye birinci ve üçüncü dizenin başında, gazelde ise beyit başlarında aralıklıdır. Bu yazı divanın hangi bölümüdür sorusunda türün işlevine dönün: tezkire şiir tanıtır, şairlikname şairin hayatını anlatır, içtimai ise nazımın içinde kalan olay anlatısıdır. Edebî sanat sorularında sanatın adını özelliğiyle birlikte yazın; teşhis insan olmayanı insanlaştırır, tezat birbirine zıt iki fikri yan yana koyar.

Özet ve Kendini Dene

• Nazım dize ve ölçüye, nesir cümleye dayanır; divan edebiyatında nazım ağırlıklıdır.
• Nazımın ölçüsü aruzdur; kafiye dize sonlarında yinelenen ses, redif ise kafiye dışında kalan eklerdir.
• Gazel en yaygın türdür ve ana fikri ayrıdır; şarkı ölçüyü gevşetip ezgiye yaklaşır.
• Rubai dört dizeden oluşur, kafiyesi birinci ile üçüncü dizede bulunur, ikinci ve dördüncü dize çıraktır.
• Tezkire divanın başında, şairlikname sonunda yer alır; ikisi de nesirle yazılmış bölümlerdir.
• Kendini dene: dört dizeden oluşup kafiyesi yalnızca birinci ve üçüncü dizenin başında bulunan türün adını yaz.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kendi yazdığınız iki cümleden hangisinin nazım, hangisinin nesir olduğunu gerekçesiyle belirleyiniz.

1. Adım 1: Her iki cümlede de ölçü ya da ses düzeni aranıp aranmadığını kontrol edin.
2. Adım 2: Dize bulunan metnin nazım, yalnızca cümle içeren metnin nesir olduğunu yaz.
3. Adım 3: Nazımda ölçü ve kafiyenin, nesirde bunların bulunmadığını ekleyerek gerekçeyi tamamlayın.

Sonuç/cevap: Dize ve ölçü düzeni bulunan metin nazımdır; yalnızca cümleden oluşan metin nesirdir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Nazım mı nesir mi ayrımı konusunun adımları:

1. Adım 1: Her iki cümlede de ölçü ya da ses düzeni aranıp aranmadığını kontrol edin.
2. Adım 2: Dize bulunan metnin nazım, yalnızca cümle içeren metnin nesir olduğunu yaz.
3. Adım 3: Nazımda ölçü ve kafiyenin, nesirde bunların bulunmadığını ekleyerek gerekçeyi tamamlayın.