Söz Dizimi: Bağlaç ve Öge Oynayan Kelimeler

Konu Anlatımı

Ön Bilgi: Söz Dizimi ve Öge Kavramı

Söz dizimi, dildeki sözcüklerin birbiriyle kurduğu ilişkileri ve cümlelerin içindeki dizilişlerini inceleyen bölümdür. Bir cümlenin yapısını belirleyen temel parçalara öge denir. Özne, yüklem, nesne ve tümleçler cümlenin ögeleridir. Sözcüklerin yer değiştirmesi ya da eksik kalması söz dizimi bozukluğunu doğurur; bozuk olmayan bir yapı ise düzgül (özgül) dizimdir.

Bir sözcük cümlede yalnızca anlamıyla değil, bulunduğu yere göre de görev yapar. Örneğin ben sözcüğü bazı cümlelerde özne olurken başka cümlelerde nesne olabilir. Sözcüğün öge oynayıp oynamadığı, o ögenin öge oynayan kelimelerle doldurulup doldurulmadığıyla ilgilidir.

Bağlaç: Cümleyi Birbirine Bağlayan Kelimeler

Bağlaç, özne ile nesne gibi ögeler arasında anlam ilişkisi kurarak cümleleri ve ögeleri birbirine bağlayan sözcüktür. Bağlaç öge değildir, yüklem de olamaz. De ve da sözcüğü ise hem bağlaç hem edat olarak kullanılabildiği için karışıklığa yol açar ve ayrıca incelenmelidir.

En sık kullanılan bağlaçlar; ve, veya, yahut, ya, ile, de, da, ki, ise, ama, fakat, ancak, çünkü, öyleyse, madem ve hem sözcükleridir. Bunlar ögeleri sıralar, seçenek sunar, karşıtlık kurar, sebep bildirir ya da cümleleri birbirine bağlar.

Bağlaç Türleri ve Anlam İlişkileri

Bağlaçlar kurdukları ilişkiye göre sınıflandırılır. Sıralayan ve bağlayan bağlaçlar (ve, ile, de, da), seçenek sunan bağlaçlar (ya, yahut, veya), karşıtlık ve bağlama bağlaçları (ama, fakat, ancak, yalnız), sebep ve sonuç bağlaçları (çünkü, öyleyse), koşul bildiren bağlaç (ise) ve açıklayan bağlaç (yani) bu sınıflandırmanın başlıcalarıdır.

Ve bağlacı yalnızca eşit görevli iki ögeyi birleştirir, yüklemi birleştiremez. İle bağlacı da aynı biçimde yalnızca nesne ve tümleçleri bağlar. Çünkü ile bağlanan ikinci bölüm yan cümlecik olduğundan asıl yüklem cümlenin sonunda kalır; öyleyse, madem gibi bağlaçlarla kurulan bölümler de aynı biçimde yan cümleciktir.

De ve da bağlacı özellikle dikkat gerektirir. «Kitabı da aldım.» cümlesinde da bir bağlaçtır, kitap ögesine ikinci bir öge ekler. «Bahçede oynuyoruz.» cümlesindeki de ise bir edat değil, bulunma hâli ekidir. Ayrım için sözcüğün önünde başka bir öge bulunup bulunmadığına bakılır.

Öge Oynayan Kelimeler

Cümlede özne, nesne, yüklem ya da tümleç görevinde kullanılabilen kelimelere öge oynayan kelimeler denir. Özne oynayan kelimeler; ben, sen, o, biz, siz, onlar, şu, bu, kim, herkes, hiçbir, kendi, bazı, bütün gibi zamir ve niteleyicilerdir. Nesne oynayan kelimeler aynı sözcüklere -i/-e eki gelerek oluşur; beni, seni, onu, bunu, şunu gibi biçimler buna örnektir.

Yüklem oynayan kelimeler iki başlıktadır. Birincisi fiillerdir. İkinci başlıkta ise acı, tatlı, güzel, çirkin, iyi, kötü, soğuk, sıcak gibi sıfat-fiiller ile doktor, öğretmen, mühendis, yazar, ressam, oyuncu, çırak, usta gibi meslek ve durum bildiren isimler yer alır. Bu isimler özne oldukları hâlde yüklem görevinde kullanılabilir.

Tümleç oynayan kelimeler iki grupta toplanır. Edat tümleci oluşturan edatlar; için, ile, gibi, kadar, göre, doğru, boyunca, üzere, yerine, dolayı, ötürü, nedeniyle, hakkında, karşı, dair sözcükleridir. Zarf tümleci oluşturan zarflar ise dün, bugün, yarın, burada, orada, birlikte, ayrı ayrı, el ele, peş peşine, uzun uzun ve yavaşça gibi örneklerdir.

Belirtme sayıları (bir, iki, üç, defa, kez) ad cümlesi kurduğu için nesne görevine geçer. Ünlem edatı olan mı, soru cümlesi kurarak öge oynar. Her ve hiç gibi sözcükler ise niteleme yaparak cümlede var olan bir ögenin yerine geçer, kendi başlarına öge olmaz.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

En sık yapılan hata, bağlacı öge sanmak ve ona özne ya da nesne rolü vermektir. Bağlaç öge kuramaz, yalnız ögeler arasında ilişki kurar. İkinci yaygın hata, ile bağlacını özneyi bağlayan bir sözcük sanmaktır; oysa iki özneyi bağlayan bağlaç ve bağlacıdır. Üçüncü hata ise de ve da için bağlaç ile edat ayrımını yapmadan karar vermektir.

Sınav Odaklı Çözüm Stratejisi

Bir cümlede bağlaç bulmak için önce yüklemin yerini bulun. Yüklem genellikle cümlenin sonunda ya da ortasında durur; yüklemin sonuna gelen öge yüklemi tamamlayan tümleçtir. Öge oynayan kelime aranırken izlenmesi gereken yol şudur: zamir ve zamirleşmiş sözcüklere bakmak, edatla biten sözcükleri edat tümleci saymak, sıfat ya da meslek ismiyle yüklem kurulan cümleleri yüklem cümlesi olarak kabul etmektir.

Çeldirici şıklarda bağlaç ile edat, zarf tümleci ile edat tümleci sık karıştırılır. Ayrım ölçütü nettir: edat tümleci yanındaki isme bağlanan öge oynayan bir edattır, zarf tümleci ise yüklemin anlamını zaman, yer, biçim ya da miktar açısından belirleyen bir zarfdır.

Özet ve Kendini Dene

Bağlaçlar ögeler arasında anlam ilişkisi kurar ve yüklem olamaz. Öge oynayan kelimeler ise özne, nesne, yüklem ve tümleç görevlerinde kullanılabilen sözcüklerdir. Kendini denerken bir metindeki her bağlacı bulup türünü belirle, sonra cümledeki öge oynayan kelimeleri tek tek işaretleyerek görevlerini yaz.

• Bağlaç türlerini bir karşılaştırma tablosuna dök.
• Edat tümleci yapan edatları ayrı bir liste hâlinde sırala.
• Yüklem kılınan meslek isimlerinden beş örnek not et.

Ne Öğreneceğiz

Cümleye bağlayan ve öge oynayan kelimeler, temel kavramlar ve sınav soru tipleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Bağlacın tanımını yapar ve bağlaç türlerini sınıflandırır.
• Bağlaç ile edat arasındaki ayrımı örnekler üzerinden yorumlar.
• Cümlede özne, nesne, yüklem ve tümleç oynayan kelimeleri belirler.
• Edat tümleci ve zarf tümleci oluşturan sözcükleri karşılaştırır.
• Bir cümlenin öge yapısını adım adım çözümleyerek açıklar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: «Ben çalışmadım çünkü hastaydım.» cümlesindeki bağlaç hangi türdedir?

1. Adım 1: Cümlenin ikinci bölümünde bir gerekçeleme görüldüğünü belirle.
2. Adım 2: Gerekçeleme bildiren bağlaçların çünkü, çünkü ki ve öyleyse olduğunu hatırla.
3. Adım 3: Cümlede bulunan sözcüğün çünkü olduğunu ve bağladığı bölümün yan cümlecik olduğunu yaz.

Sonuç/cevap: Çünkü bağlacıdır; sebep bildirir ve bağladığı bölüm yan cümleciktir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Bağlaç Türünü Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlenin ikinci bölümünde bir gerekçeleme görüldüğünü belirle.
2. Adım 2: Gerekçeleme bildiren bağlaçların çünkü, çünkü ki ve öyleyse olduğunu hatırla.
3. Adım 3: Cümlede bulunan sözcüğün çünkü olduğunu ve bağladığı bölümün yan cümlecik olduğunu yaz.