Cümle Türleri ve Yapıları

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda cümleleri üç ayrı ölçüte göre sınıflandıracağız. Birincisi yüklemdir: yüklemi özneyle ilişkili mi, değil mi? İkincisi anlamdır: cümle olumlu mu, olumsuz mu, soru mu, emir mi? Üçüncüsü yapıdır: cümlede bir yüklem mi var, yoksa birden fazla yüklem mi bulunuyor? Bir cümlenin hem anlamı hem yapısı üzerinden tanınması, sınav sorularında seçeneği elemede en hızlı yoldur.

Ön Bilgi: Cümle ve Yüklem

Cümle, anlatılmak istenen düşünceyi bir veya birden çok yükleme bağlayarak tamamlayan en küçük dil birimidir. Yüklem, cümlede yargı bildiren ögedir ve her cümlede bulunur. Yüklem; fiil, isim-fiil (ortaç), sıfat-fiil ya da bu biçimlerin kip ekleriyle çatılmış hâlleri olabilir. Yüklemin yanında bulunan özne, nesne ve tümleçler cümlenin ögeleridir; öge sayısı yüklemin yerine geçmez, onunla birlikte çalışır.

Yükleme Göre Cümleler

Yükleme göre sınıflandırmada bakılacak tek yer yüklemin özneyle ilişkisidir. Yüklemi özneyle ilişkili olan cümleye özneye bağlı cümle denir. Bu cümlelerde yüklem özneye bağlanır ve onun durumunu, eylemini ya da oluşunu bildirir. Çocuklar bahçede oynuyor cümlesinde özne açıkça yazılmıştır, ancak özne yazılmak zorunda değildir.

Yüklemi özneyle ilişkili olmayan cümleye öznesiz cümle denir. Burada özne hiç yazılmamıştır; çoğu kez özne yüklemin kendisinde gizlidir. Akşam oldu cümlesinde yalnızca yüklem vardır ve özne olan akşam bu yüklemin içinde saklıdır. Öznesiz cümle yalnızca yüklemden oluşabileceği gibi edat ya da zarf tümleci alarak da kurulabilir. Öznesiz cümleler, özne yazılmadığı için eksik sayılmaz; aksine Türkçenin en canlı yapılarından biridir.

Anlamına Göre Cümleler

Anlamına göre sınıflandırma, cümlenin yükleminde taşıdığı yargıya bakar. Olumlu cümlede olumsuzluk eki yoktur ve olumsuz yargı bildirilmez; olumsuz cümlede ise yüklemde olumsuzluk eki bulunur. Soru cümlesi soru edatı ya da soru zamiriyle soru anlamı taşır. Emir cümlesinde bir işin yapılması buyrulur, istek cümlesinde ise konuşan kişi bir şeyin yapılmasını ister.

Ünlem cümlesi aşırı heyecanı ya da şaşkınlığı, şaşırma cümlesi beklemediği bir durum karşısındaki tepkiyi anlatır. Gereklilik cümlesi -meli, -malı biçimindeki gereklilik kipiyle kurulur ve bir işin zorunlu olduğunu bildirir. Ret (uyarma) cümlesi bir davetin kabul edilmemesini, beğenme cümlesi ise bir şeyin hoş bulunduğunu belirtir. Bu grupta öge sayısına ve cümlenin uzunluğuna bakılmaz.

• Yüklemde olumsuzluk eki yoksa ve olumsuzluk bildirilmiyorsa cümle olumludur.
• Yüklem emir kipinde olup buyru içeriyorsa cümle emir, istek içeriyorsa istek cümlesidir.
• Yüklem gereklilik kipiyle kurulmuşsa cümle gereklilik anlamı taşır.
• Ünlem ve şaşırma cümlelerinde aşırı duygu vardır; kişi yüklemi bunları ayırt etmeye yeter.

Basit Cümle

Cümlenin yapısı incelenirken ilk bakılan yer yüklem sayısıdır. Yalnızca bir yüklemin bulunduğu cümleye basit cümle denir. Bu cümlede yüklemin yanına özne, nesne, zarf tümleci gibi ögeler eklenebilir, ancak ikinci bir yüklem bulunamaz. Basit cümleler yüklemlerinin anlamına göre durum bildiren, eylem bildiren ve oluş bildiren cümleler olarak adlandırılır. Cümlenin uzunluğu ya da öge sayısı basit cümleyi bileşik cümleye dönüştürmez.

Bileşik Cümle ve Türleri

Birden fazla yüklemin bulunduğu cümleye bileşik cümle denir. Bileşik cümlede yüklemi olan bölüme temel cümlecik, yüklemi olmayan bölüme yan cümlecik denir. Yüklemsiz bölüm, kendisine bağlı ögeleriyle birlikte temel cümleciğin bir ögesi olur. Yan cümlecik öge olarak bir yüklem görevini üstlenmediği için bileşik cümlenin ayırt edici parçasıdır.

Bileşik cümleler, yüklemin taşıdığı göreve ve bölümlerin birbirine bağlanış biçimine göre sınıflandırılır. Girişik bileşik cümlede bir yan cümlecik birden çok öge yerine geçer. Sıralı bileşik cümlede iki yüklem bulunur, ancak yüklemler birbirine göre sıralı değildir. Bağlı bileşik cümlede iki bölüm bir bağlaçla bağlanır. Ortak ögeli bileşik cümlede iki bölüm aynı özneyi ya da nesneyi ortak kullanır. Örtülü bileşik cümlede ise iki bölüm de yüklem taşır, ancak temel cümleciğin yükleminin öznesi diğer bölümden alınmıştır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, ölçüt ile cümle türlerini yan yana gösterir. Sınavda çeldirici şıkları elemek için bu üç sütunu birlikte okumak gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

En sık görülen hata, cümlenin uzunluğunu ölçüt almaktır. Oysa uzun bir cümle tek yüklemliyse basit, iki yüklemliyse bileşik cümledir. İkinci hata, öznesiz cümleyi eksik sayıp onu cümle saymamaktır; Türkçede özne yüklemde gizlendiği için bu cümleler eksik değildir. Üçüncü hata, nesnesi olmayan cümleyi olumsuz saymaktır. Olumlu ya da olumsuz olma yüklemin yapısıyla ilgilidir, nesneyle değildir. Dördüncü hata ise ortak ögeli bileşik cümlede özneyi iki kez saymaktır; özne iki bölüm arasında ortak kullanıldığı için bir kez yazılır.

Sınav Odaklı Notlar

Hangi soru tipi nasıl çözülür sorusunda izlenecek yol şöyledir.

1. Önce cümlenin yüklem sayısını bulun; tek yüklem basit, çok yüklem bileşik cümle demektir.
2. Anlamına göre sınıflandırma sorusunda yüklemdeki kip ve ekleri inceleyin; soru, emir, istek ve gereklilik hep kipin izini taşır.
3. Bileşik cümle türü sorusunda yan cümleciğin kaç öge yerine geçtiğini sayın; bu sayı girişik bileşik cümleyi işaret eder.
4. Yükleme göre sınıflandırmada özneyi aramak yerine yüklemin kip ve çekimini inceleyin; özne yazılmadan da yüklemin içinde bulunabilir.
5. İki bölüm arasında bağlaç ararsanız bağlı bileşik cümleyi, ortak öge ararsanız ortak ögeli bileşik cümleyi bulursunuz.

Özet ve Kendini Dene

Cümle türleri üç ölçütle sınıflandırılır. Yükleme göre cümleler özneye bağlı ya da öznesizdir. Anlamına göre cümleler olumlu, olumsuz, soru, emir, istek, ünlem, şaşırma, gereklilik, ret ve beğenme anlamı taşır. Yapısına göre cümleler ise basit ya da bileşiktir. Kendini denerken önce yüklem sayısını, sonra yüklemin taşıdığı anlamı bul; bu iki adım cümlenin tür yapısını birlikte açıklar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Çocuklar bahçede oynuyor cümlesi yükleme göre hangi gruba girer? Gerekçesiyle açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlenin yüklemini bul ve işaretle: oynuyor.
2. Adım 2: Yüklemin özneyle ilişkisine bak; yüklem, bahçede oynama eylemini çocuklara bağlıyor.
3. Adım 3: Sonuç olarak cümlenin özneye bağlı cümle grubunda olduğunu yaz.

Sonuç/cevap: Özneye bağlı cümledir; yüklemi özneyle ilişkilidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Özneye Bağlı Cümle Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlenin yüklemini bul ve işaretle: oynuyor.
2. Adım 2: Yüklemin özneyle ilişkisine bak; yüklem, bahçede oynama eylemini çocuklara bağlıyor.
3. Adım 3: Sonuç olarak cümlenin özneye bağlı cümle grubunda olduğunu yaz.