Noktalama İşaretleri

Konu Anlatımı

Noktalama İşaretlerinin Temel Görevi

Yazıda düşüncenin akışını görünür kılan, anlamı koruyan ve okuma hızını düzenleyen işaretlere noktalama işaretleri denir. Bu konuda virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta ve tırnak başlıca işaretlerdir; soru işareti, ünlem işareti ve kesme işareti de bunlara eşlik eder.

Temel ilke şudur: anlam belirsizliği doğurmayan, gereksiz uzatmayan yerlerde işaret kullanılmaz; kullanılması zorunlu olan yerde ise eksiksiz bulunur. Sözlü anlatımda nefes alınan yerler yazıda işaretle gösterildiği için yazının konuşmadan daha yavaş okunması bir zorunluluk değil, kolaylık amacıdır. Bu yüzden noktalama kuralları ezberden çok düzenli okuma alışkanlığıyla öğrenilir.

Virgülün Kullanım Yerleri

Virgül, özne ile yüklem arasına özne uzun ve şablonlaşmış olduğunda konur; kısa öznelerde özne ile yüklem arasına virgül konulmaz. Yükleme yakın zarf tümleçlerinin sonuna virgül konur. Buna karşılık nesne ile zarf tümleç yan yana geldiğinde aralarına virgül konmaz; ayrılabilen zarf tümleçlerde virgül yerine kesme işareti de kullanılabilir.

Virgül ayrıca hitaptan sonra, sıralı kelimeler arasında yalnızca sonuncusundan önce, «ki» bağlacından önce, numarayla ya da harfle sıralanan maddelerin arasında ve sıralı cümleciklerde özne ile yüklem tekrarlanarak kullanılır. Virgül, iki nokta ve üç nokta gibi işaretlerden sonra kullanılamaz.

Noktalı Virgül ve İki Nokta

Noktalı virgül, düşüncenin birbirinden bağımsız iki bölüm hâlinde sıralandığı yerde iki cümleciği ayırır. İkinci cümlecik yüklem cümlesi olmadığında iki cümlecik virgülle ayrılamayacağı için noktalı virgül zorunlu hâle gelir. Uzun ve birbirinden bağımsız maddeler de noktalı virgülle ayrılabilir.

İki nokta, kendisinden sonra liste, açıklama, örnek, uyarı, tanım veya konuşma gelen cümlede kullanılır. «Kısacası», «yani», «sonuç olarak», «özetle» gibi özetleme anlamı taşıyan edatlardan sonra da iki nokta gelir. İki noktadan sonra büyük harfle başlanır. Noktalı virgül bağımsız cümlecikleri ayırırken iki nokta açıklama ve listeyi ayırır; ikisi birbirinin yerine geçmez.

Üç Nokta ve Tırnak

Üç nokta, yarıda kesilen sözde; kuşku, belirsizlik ya da «kimi, nasıl, nerede» gibi seçilemeyen durumlarda; «bir, iki, üç» gibi sıralamada sürdürülen düşüncede ve uzun süren ya da uzaklaşan olayların anlatımında kullanılır. Yazıda bilerek boş bırakılan yere de üç nokta konur.

Tırnak, öteki birinin sözünü aktarma, alıntı, özel ad, düşünce ve kavram terimi için kullanılır. Tırnak iç içe geçtiğinde iç tırnak çift, dış tırnak tek tırnak olur. Konuşma cümlelerinde cümlenin sonundaki nokta tırnağın dışına alınır; eser adı gibi durumlarda tırnak içinde kalır. Tırnağın hiçbir işlevi olmayan yerde kullanılması yazım hatasıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Kısa özne ile yüklem arasına virgül koymak, virgülü nesne ile zarf tümlecin arasına sokmak, iki noktadan sonra küçük harfle devam etmek, üç noktayı cümleyi bitirmek için kullanmak ve tırnağı metne özgü bir işlev vermeden kullanmak en sık görülen hatalardır. Ayrıca virgülün iki nokta ya da üç noktadan sonra kullanılması da yanlıştır.

Soru Odaklı Çözüm Notu

• Cümleyi önce öge öge incele, sonra işareti yerleştir; işaret, ögelerin arasındaki ilişkiyi gösterir.
• İki nokta arıyorsan cümlenin devamında mutlaka liste, açıklama, uyarı, tanım ya da konuşma olmalıdır.
• Üç nokta arıyorsan cümle ya eksik kalmalı ya da düşünce sürdürülmeli, seçilemeyen bir durum belirtilmelidir.
• Virgül ile noktalı virgül arasında kararsız kaldığında ikinci cümleciğin yüklem cümlesi olup olmadığına bak.
• Tırnak sorusunda aktarılan sözün, alıntının ya da terimin metinde gerçekten bir işlevi olup olmadığını denetle.

Özet ve Kendini Dene

Virgül öge ilişkilerini, noktalı virgül bağımsız düşünce bölümlerini, iki nokta açıklama ve listeyi, üç nokta eksik kalan yeri, tırnak ise başka birinin sözünü gösterir. Bu beş işaretin görevini karıştırmamak, cümleyi öge öge çözümlemekten geçer. Kendini denerken şu dört soruyu sor: işaretin gerekli yeri doğru bulundu mu, işaretten sonra doğru harf geldi mi, düşüncenin sıralanışı bozuldu mu ve tırnak metne özgü bir işlev taşıyor mu?

Ne Öğreneceğiz

Virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta ve tırnak işaretlerinin doğru kullanımı. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Virgülün kullanıldığı yerleri örneklerle açıklar.
• Noktalı virgül ile virgül arasındaki farkı karşılaştırır.
• İki noktanın liste, açıklama, uyarı ve konuşma bölümlerindeki görevini yorumlar.
• Üç noktanın eksik bırakma, belirsizlik ve sürdürme işlevlerini sınıflandırır.
• Tırnakla aktarma, alıntı ve terim belirtme kurallarını uygular.
• Yanlış noktalama örneklerindeki hatayı bulup düzeltilmiş hâlini yazar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Kısa özne ile yüklem arasına virgül konmaz; özne uzun ve şablonlaşmış olduğunda konur.
• Nesne ile zarf tümleç yan yana geldiğinde aralarına virgül konmaz.
• Sıralı kelimeler arasında virgül yalnızca sonuncu kelimeden önce bırakılır.
• Noktalı virgül, düşüncenin birbirinden bağımsız bölümlerini ayırır; virgülün yerini alan bir işarettir.
• İki noktadan sonra daima büyük harf kullanılır ve kendisinden sonra liste, açıklama, uyarı, tanım ya da konuşma gelir.
• Üç nokta yalnızca cümleyi bitirmek için kullanılmaz; eksik söz, belirsizlik ve sürdürülen düşünce için kullanılır.
• Virgül, iki nokta ve üç nokta gibi işaretlerden sonra kullanılamaz.
• Tırnak, metne özgü bir işlevi olmayan yerde kullanılırsa yazım hatası sayılır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: «Kardeşim sabah erkenden kalktı, ders çalıştı ve akşam yoruldu.» cümlesindeki virgülleri denetleyiniz.

1. Adım 1: Cümlenin sıralı cümleciklerden oluştuğunu belirle.
2. Adım 2: Sıralı cümlecikleri virgülle ayırırken özne ve yüklemin tekrarlanması gerektiğini hatırla.
3. Adım 3: Virgülün yalnızca «kalktı» ve «çalıştı» sonrasında uygun olduğunu, sonraki bağlaçtan önce virgül bulunmadığını yaz.

Sonuç/cevap: Sıralı cümleciklerde özne ve yüklem tekrarlanmadan virgül kullanılmaz; «akşam yoruldu» bölümünde bağlaçtan önce virgül bulunmamalıdır.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Öteki birinin sözünü aktardığınızda hangi işaretleri kullanırsınız? Örnek vererek açıklayınız.

1. Adım 1: Sözün sizin cümleniz olmadığını belirle.
2. Adım 2: Konuşma için iki nokta, aktarılan söz için tırnak kullanıldığını hatırla.
3. Adım 3: Konuşma cümlesinde noktanın tırnak dışına alındığını doğrula ve kuralı yaz.

Sonuç/cevap: Konuşma satırı iki noktayla başlar, söz tırnak içinde yazılır ve cümlenin son noktası tırnak dışına alınır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Virgülün Doğru Yeri konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlenin sıralı cümleciklerden oluştuğunu belirle.
2. Adım 2: Sıralı cümlecikleri virgülle ayırırken özne ve yüklemin tekrarlanması gerektiğini hatırla.
3. Adım 3: Virgülün yalnızca «kalktı» ve «çalıştı» sonrasında uygun olduğunu, sonraki bağlaçtan önce virgül bulunmadığını yaz.

Karşılaştırma Tablosu