Yazım Kuralları

Konu Anlatımı

Yazım Kuralları: Neyi, Neden Öğreniyoruz?

Yazım kuralları, yazıyla anlatımın görünür yüzüdür. Aynı düşünceyi biri doğru, diğeri yanlış yazabilir; okur anlamı aynı bulsa bile yazım hatası dikkatini dağıtır. Bu konuda dört ana başlık işlenecek: büyük harf kullanımı, kısaltmaların yazılışı, sayıların yazılışı ve sayı ile birim arasındaki yazım. Dördü de günlük yazışmada en sık hata yapılan alanlardır.

Yazım kurallarının dayanağı Tekdil Kılavuzudur. Kılavuzda bir sözcüğün birden çok yazımı varsa bu bir imla çeşitliliğidir; bu çeşitlilik içinde doğru olanı belirleyen şey ise yazım kuralıdır. Bu ayrımı bilmek, hangi yazımın doğru olduğu sorusuna ezberle değil mantıkla cevap vermeyi sağlar.

Ön Bilgi: Büyük Harf Kuralının Temeli

Büyük harf kuralı iki cümlede özetlenebilir: cümle başı büyük harfle başlar ve özel ad olan her sözcük büyük harfle başlatılır. Özel ad dışındaki sözcükler küçük harfle yazılır. Bu iki durum dışında cümle içinde büyük harf kullanılmaz.

Özel adın bulunduğu yere göre büyük harf şartı değişmez; değişen şey adın kapsamıdır. Kişi adı, soyadı, yer adı, kurum adı, kanun adı, eser adı, tarihî olay adı, bayram adı, millet adı, dil adı ve gezegen adı bu kapsamdadır. Özel addan türetilen sözcükler de büyük harfle başlar. Buna karşılık para birimi adları küçük harfle kalır, çünkü para birimi özel ad sayılmaz.

Büyük Harf: Dikkat Edilecek Uyarılar

Bir kuralı bilmek yetmez, kuralın istisnasını da bilmek gerekir. Aşağıdaki uyarılar sınavda en çok karıştırılan noktalardır:

• Yer adında tür bildiren ikinci sözcük büyük harfle başlar; dağ, göl, nehir, boğaz, kanal, ova, vadi ve tünel bu sayılır.
• Özel ada dâhil olmayıp tamlama kuran sözcükler küçük harfle başlar; bir ilin adı söylenirken il sözcüğü küçük kalır.
• Yayın adlarında ad büyük harfle başlar, tür sözcüğü küçük harfle devam eder; ad büyük, tür sözcüğü küçüktür.
• Özel ad yerine kullanılan o zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz.
• Rakamla başlayan cümlelerde rakamdan sonra gelen sözcük özel ad değilse büyük harfle başlamaz.
• Doğu ve batı sözcükleri düşünce ve yaşam biçimi bildirdiğinde büyük, yön bildirdiğinde küçük harfle başlar.
• Mektuplarda ve resmî yazışmalarda hitaplar büyük harfle başlar; kişi adlarından önce gelen ünvan ve saygı sözleri de büyük harfle yazılır.
• Tabela, levha ve duvar yazılarındaki sözcükler büyük harfle başlar; giriş, çıkış ve kat bilgileri bu kapsamdadır.

Bu uyarılar birbiriyle karıştırıldığında doğru cevap bulunamaz. Çözüm yolu, önce sözcüğün görevini (özel ad mı, tamlama mı, yön mü), sonra kapsamını (adın bütünü mi, tek sözcüğü mi) belirlemektir.

Kısaltmaların Yazımı

Kısaltma; bir kelimenin, terimin ya da özel adın içindeki harflerden biri ya da birkaçıyla daha kısa ve simgesel olarak gösterilmesidir. Kısaltmalar iki farklı düzenle yazılır ve hangi düzenin geçerli olduğu adın niteliğine göre belirlenir.

Büyük harfle yapılan kıshortmalar kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmalarıdır. Her sözcüğün ilk harfi alınır ve bu tür kıshortmalarda, geleneksel olanlar dışında, nokta kullanılmaz. Küçük harfle yapılan kıshortmalar ise ölçü birimi olanlar ile özel ad, ünvan ya da rütbe olmayan diğer kelime ve kelime gruplarıdır; bunlar nokta ile bitirilir. İki düzen karıştırıldığında yazım yanlışı oluşur.

Kısaltmaya ek geldiğinde okuma yöntemi de kurala bağlıdır. Küçük harfle yazılan kıshortmalarda ek, kelimenin okunuşuna göre biçimlendirilir; büyük harfle yazılanlarda ise kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır. Kısaltma bir kelime gibi okunduğunda okunuşu yine kelimedir. Sonunda nokta bulunan kıshortmalara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.

Sayıların Yazılışı

Sayılar hem rakamla hem yazıyla yazılabilir. Ancak saat, para tutarı, ölçü ve istatistik değerlerinde rakam kullanılması gerekir. Yazıyla kullanımda birden çok sözcükten oluşan sayılar ayrı yazılır; üleştirme sayıları da rakamla değil yazıyla belirtilir.

Okunabilirliği artırmak için dört ve daha çok basamaklı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve gruplar arasına nokta konur. Kesirli değerlerde ondalık ayırıcı virgüldür. Sıra sayıları rakamla gösterildiğinde rakamdan sonra nokta gelir; ek getirilen hâllerde ise nokta konmaz, kesme işareti ile ek birlikte kullanılır.

Beş ve daha çok basamaklı sayılarda bin, milyon, milyar gibi büyüklük adları harfle de yazılabilir; bu kullanım rakamlı yazımın okunmasını güçleştirdiği durumlarda tercih edilir. Romen rakamları ise tarihî olaylarda, yüzyıllarda, hükümdar adlarında, ayların yazılışında, kitap ve dergi ciltlerinde ve maddelerin sıralanmasında kullanılır.

Sayı ile Birim Arasındaki Yazım

Sayı ile ölçü kıshortması arasında bir boşluk bırakılır. Yüzde ve binde işaretleri ise sayıya bitişik yazılır, aralarında boşluk bulunmaz. Sıcaklıkta rakam, derece işareti ve ölçü kıshortması birlikte gösterilir; derece işareti ile harf arasında boşluk bırakılmaz. Açı ölçüsünde ise sayının hemen ardına derece işareti gelir.

Bu düzenin tek bir amacı vardır: sayıyı ölçüden ayırmak. Boşluğu kaldıran bir yazımda sayı ile kısaltma birbirine karışır; işareti sayıdan sonra yazmak ise işaretin hangi sayıya ait olduğunu belirsizleştirir. Sınavda bu bölüm genellikle düzeltme sorusu biçiminde karşımıza çıkar.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Tabloyu kullanırken iki sütuna birlikte bak: hangi kural ve doğru yazım. Yanlış yazım sütunu sınavda en sık görülen tercihleri gösterir; bu yüzden bu sütun ezberlenmez, kural çıkarılarak bulunur.

Sık Yapılan Hatalar

Yazım hataları genellikle iki kaynaktan gelir: kuralın bilinmemesi ve kuralın istisnasının atlanması. İkinci kaynak daha sinsi olduğu için sınavda şıklar birbirine çok yakın kurulur. Aşağıdaki hataları tanımak, doğru seçeneği işaretlemede işe yarar.

Sınav Odaklı Ek Not: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?

Düzeltme sorusunda önce yazımı bozan ögeyi bul, sonra kuralı adıyla yaz. Kural adı bilinmiyorsa cümlenin anlamına bak: sayı varsa sayı kuralına, kısaltma varsa kısaltma kuralına, özel ad varsa büyük harf kuralına git. Karşılaştırma sorusunda seçenekleri aynı ölçüte getir; ölçütü sayının basamak sayısı, kısaltmanın büyük küçük harf durumu ya da büyük harfin kapsamı olarak seç.

Hata avı sorusunda öğrencinin yaptığı işlemi adımlandır. Öğrenci nokta koymayı unutmuşsa eksik olan işlem gruplamadır; kısaltmayı noktaladıysa hata noktadadır. Bu ayrım yapıldığında şıkkı bulmak kolaylaşır.

Özet ve Kendini Dene

Yazım kuralları dört başlıkta toplanır: büyük harf özel adı ve cümle başını kapsar, kısaltma harf büyüklüğü ve nokta kullanımına göre ikiye ayrılır, sayı basamak gruplamasıyla okunur hâle gelir, birim ise sayıdan bir boşlukla ayrılır. Kendini dene: kısa bir haber metni al, oradaki büyük harfleri, kıshortmaları, sayıları ve birimleri bu dört başlığa göre işaretle ve her biri için kuralını yaz.

Ne Öğreneceğiz

Büyük harf, kısaltma, sayı ve birim yazımı, temel kavramlar ve sınav soru tipleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Büyük harf kullanımının iki temel gerekçesini, yani cümle başı ile özel adı açıklar.
• Özel ad yazımındaki uyarıları örnek parçalarda karşılaştırır.
• Büyük harfle yapılan kısaltmalarla küçük harfle yapılan kısaltmaları ayırt eder.
• Dört ve daha çok basamaklı sayıların üçlü gruplara ayrılma kuralını uygular.
• Sayı ile ölçü arasındaki boşluğu, yüzde ve derece yazımını metin üzerinde denetler.
• Yanlış yazılmış bir metni kural adına göre düzeltir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir öğrenci kendi adını, oturduğu şehri ve okuduğu kurumu yazarken bazı sözcükleri büyük harfle başlatmıştır. Bu öğrencinin adı, şehri ve kurumu nasıl yazılmalıdır?

1. Adım 1: Yazdığı öğeleri tek tek ayır; kişi adı, yer adı ve kurum adı ayrı ayrı bulunur.
2. Adım 2: Üç ögenin de özel ad olduğunu belirle; her biri büyük harfle başlatılır.
3. Adım 3: Adları oluşturan öteki sözcüklerin küçük harfle kaldığını denetle.
4. Adım 4: Büyük harflerin yalnızca adların başında ve kurum adının her sözcüğünde bulunduğunu yaz.

Sonuç/cevap: Kişi adı, yer adı ve kurum adı büyük harfle başlatılır; adları oluşturan öteki sözcükler küçük harle yazılır, kurum adının her sözcüğü büyük harfle başlatılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Özel Adı Doğru Büyük Harfle Yazmak konusunun adımları:

1. Adım 1: Yazdığı öğeleri tek tek ayır; kişi adı, yer adı ve kurum adı ayrı ayrı bulunur.
2. Adım 2: Üç ögenin de özel ad olduğunu belirle; her biri büyük harfle başlatılır.
3. Adım 3: Adları oluşturan öteki sözcüklerin küçük harfle kaldığını denetle.
4. Adım 4: Büyük harflerin yalnızca adların başında ve kurum adının her sözcüğünde bulunduğunu yaz.