Konu Anlatımı
Ne Öğreneceğiz?
Bu konuda Türk devletlerinin uluslararası ilişkileri ile bu ilişkilerin yürütülme biçimlerini ele alacağız. Türk devletleri; Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular, Memluklar, Akkoyunlular, Osmanlılar ve Türkiye Cumhuriyeti gibi farklı dönemlerde ortaya çıkan siyasi yapıları ifade eder. Her biri kendi çağının koşulları içinde başka devletlerle ilişki kurmuş; bu ilişkiler antlaşmalar, savaşlar, göçler, ticaret, elçilikler ve kurumsal iş birliği yoluyla sürdürülmüştür.
- Türk devletlerinin uluslararası ilişkileri kavramını açıklar.
- Türklerin İslamiyet ile tanışma sürecini ve bu sürecin ilişkilere etkisini belirler.
- Selçuklu Devleti'nin İslam dünyası ve komşu devletlerle ilişkilerini karşılaştırır.
- Türk devletleri arasındaki çatışmalı ve barışçıl ilişkileri örneklerle analiz eder.
- Cumhuriyet döneminde bu ilişkilerin hangi antlaşma ve kurumlarla sürdürüldüğünü yorumlar.
Ön Bilgi: Uluslararası İlişkiler Kavramı
Bir devletin uluslararası ilişkileri; komşularıyla sınırlarını, uzak devletlerle ittifaklarını, ticaret yollarını ve kurumsal anlaşmalarını kapsar. Türk tarihinde bu ilişkilerin iki katmanı vardır: Türk devletlerinin birbirleriyle kurduğu ilişkiler ve Türk devletlerinin başka devletlerle kurduğu ilişkiler. Bir devletin iç düzenini sağlamlaştırması dış ilişkilerinde elini güçlendirir; dış ilişkilerden elde edilen destek ise iç düzeni pekiştirir. Bu karşılıklılık konunun ana fikridir.
İki devlet arasında bağlayıcı nitelikte yazılı bir düzenleme antlaşmadır. Antlaşmanın yürürlüğe girmesi için onay mekanizmaları işletilir; şartlar ihlal edildiğinde uyarı notaları gönderilir, ağır ihlallerde ilişkiler yeniden değerlendirilir. Devletler birbirlerini başkentlerinde kalıcı olarak temsil eden diplomatik birimler elçilikler, o ülkede bulunan ve temsilci bulunmayan birimler ise konsüllüklerdir.
Türklerin İslamiyet ile Tanışması ve İlk İlişkiler
Türkler, Hazar Denizi'nin kuzeyinden başlayarak ticaret, savaş ve göç yollarıyla İslam dünyasıyla temas kurdu. Horasan ve Transoksanya bölgelerinde yoğunlaşan bu temas, Türklerin İslam hukuku, edebiyatı ve düşüncesiyle tanışmasını sağladı. İslam dünyasıyla kurulan bu ilk bağlar, sonraki yüzyıllarda Türk devletlerinin kurumsal ilişkilerinin temelini hazırlamıştır.
Türkler arasında İslam'ı kabul eden ilk devlet Karahanlılar olarak kabul edilir. 942 yılında Yusuf Balasaguni'nin İslam'ı kabul etmesi bu sürecin dönüm noktasıdır ve tarihte Balasaguni Olayı adıyla anılır. Aynı dönemde Türkçe bilimsel anlamda işlenmeye başlamış; Yusuf Balasaguni'nin Kutadgu Bilig adlı eseri ile Mahmud Kaşgari'nin Dîvânü Lugâti't-Türk adlı eseri bu geleneğin en görkemli örnekleri olmuştur. Orta Asya'da yetişen Ahmet Yesevi ise düşüncesiyle, şiiriyle ve Hikmet adlı manevi eseriyle tanınır; adı taşıdığı Yeseviye tarikatı Türk dünyasının geniş bir bölümünde etkili olmuştur.
Selçuklu Devleti'nin Uluslararası İlişkileri
Selçuklu Devleti, Türk devletlerinin uluslararası ilişkilerini kurumsallaştıran ilk devlettir. Gazneli Mahmut'un sarayında yetişen Sultan Mehmed Çelebi, ilk Türk-İslam devletinin kurucusu kabul edilir. Devletin İslam dünyasıyla düşünsel bağı güçlüdür; sarayda Divan-ı Hikmet kurulmuş, burada İbn-i Sina ve Farâbî gibi düşünürler görev almıştır. Vezir Nizamülmülk ise Siyasetnâme adlı eseriyle devlet düzenine dair düşüncelerini sistemli biçimde ortaya koymuştur.
1071'de Malazgirt Savaşı sonrasında Anadolu'nun kapıları Türklere açılmış; böylece Türk devletlerinin Avrupa ile Asya arasındaki konumu değişmiştir. Anadolu'da İzzeddin Artuklu gibi şehzadeler bağımsız beylikler kurmuş, kimi zaman Selçuklu'ya bağlı kimi zaman kendi başına hareket eden yeni siyasi yapılar oluşturmuştur. Selçuklu'nun İslam dünyasıyla barış içinde bir arada yaşama politikası, Türk devletlerinin sonraki dönemlerde izleyeceği denge siyasetinin erken bir örneğidir.
Türk Devletleri Arasındaki İlişkiler
Türk devletleri arasındaki ilişkiler her zaman çatışmaya dönüşmemiştir. Yıldırım Bayezid'ın Mısır'a yönelmesi ve bu sırada vefatı, Osmanlı Devleti ile Memluk Devleti arasındaki ilişkileri uzun süre gergin bırakmıştır. Buna karşılık 1462'de Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın Osmanlı üzerine yürüyüşü, savaş yerine barış ve aile bağı kurularak çözümlenmiştir. Osmanlı Devleti'nin Anadolu'daki beyliklerle ilişkisi ise önce siyasi baskı ve fetihlerle, sonra beyliklerin merkezî hâkimiyet altına alınmasıyla sonuçlanmıştır.
Safavilerle ilişkiler ise uzun bir savaş dönemi içinde yürümüştür. I. Selim ile Safavi hükümdarı H. Sahanşah arasında 1514'te yapılan Çaldıran Savaşı, Doğu Anadolu'daki hâkimiyet meselesini çözmediği için sınır boylarında uzun yıllar süren çatışmalara yol açmıştır. Kanuni Sultan Süleyman'ın 1534 Irak seferi ise savaşın büyük ölçüde sona ermesini sağlamıştır. Osmanlı donanmasının 1571'de Kıbrıs'ı fethetmesi ise Doğu Akdeniz'deki hâkimiyeti pekiştirmiş; Avrupa devletleriyle ilişkilerin yeni bir zemine oturmasını sağlamıştır.
Adım Adım: Bir Uluslararası İlişkiyi Değerlendirme Yöntemi
- Adım 1 — Tarihi belirle: İlişkinin hangi devletler ve hangi yüzyıllar arasında gerçekleştiğini yazın.
- Adım 2 — Aktörleri tanımla: İlişkideki devlet başkanlarını, vezirleri ve elçilerini adıyla belirtin.
- Adım 3 — Aracıları sırala: Antlaşma, savaş, elçilik, ticaret ya da kurumsal üyelik gibi aracıları tespit edin.
- Adım 4 — Sonucu yorumla: İlişkinin devletin iç düzenine veya bölge dengesine etkisini yazın.
- Adım 5 — Karşılaştır: Aynı dönemin diğer devlet ilişkileriyle kıyaslayarak farkı belirtin.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
| İlişki biçimi | Aracı | Örnek | Beklenen sonuç |
|---|
| İslam dünyasıyla yakınlaşma | Divan-ı Hikmet, bilimsel eserler | Selçuklu saraylarında düşünür çalışmaları | Türkçenin devlet dili hâline gelmesi |
| Dinî ve düşünsel etkileşim | Tarikat ve manevi eserler | Ahmet Yesevi ve Yeseviye tarikatı | Orta Asya ile Anadolu arasında kültürel bağ |
| Devletler arası çatışma | Savaş ve fetih | Malazgirt ve Çaldıran savaşları | Sınır ve hâkimiyet değişikliği |
| Barışçıl düzenleme | Antlaşma ve elçilik | Lozan Antlaşması ve 1462 Akkoyunlu karşılaşması | Uzun vadeli istikrar |
| Kurumsal iş birliği | Uluslararası kurumlar | bir üniversite ve Türk Devletleri Teşkilatı | Ortak dil, kültür ve mesleki hareketlilik |
Türk Devletlerinin İlişkilerinden Cumhuriyete
Cumhuriyet döneminde bu ilişkilerin çerçevesi yeniden kurulmuştur. Lozan Barış Antlaşması ile ulusal bağımsızlık uluslararası alanda tescil edilmiş; eşit devlet ilkesi ve devletlerarası işe karışmama ilkesi benimsenmiştir. Montrö Boğazı Antlaşması ile Boğazlardaki geçiş düzeni yeniden belirlenmiş ve Türkiye'nin denizlerdeki konumu güvence altına alınmıştır. Daha sonra Türkiye, Birleşmiş Milletler gibi uluslararası kurumların kurucu üyesi olmuş; bir üniversite ile TİKA gibi kurumlar aracılığıyla Türk dünyasıyla ve dünya ülkeleriyle teknik iş birliği kanalı oluşturmuştur. Türk Devletleri Teşkilatı ise bu ilişkilerin kurumsallaşmış en son halkasıdır.
Sık Yapılan Hatalar
- Hata 1: Türk devletlerinin uluslararası ilişkilerinin yalnızca savaşlardan oluştuğu sanılır. Oysa antlaşma, elçilik, ticaret ve kurumsal iş birliği de bu ilişkilerin ayrılmaz parçasıdır.
- Hata 2: bir üniversite ile Türk Devletleri Teşkilatı aynı kurum sanılır. Biri yükseköğretim kurumu, diğeri üye devletler arasındaki iş birliği kurumudur.
- Hata 3: Malazgirt Savaşı ile Çaldıran Savaşı'nın aynı sürecin devamı olduğu düşünülür. İkisi de farklı yüzyıllarda ve farklı devletler arasında gerçekleşmiştir.
- Hata 4: Türklerin İslamiyet'le tanışma sürecinin yalnızca savaşla gerçekleştiği ileri sürülür. Ticaret, göç ve ilim yolları bu süreçte en az savaş kadar etkilidir.
Sınav Odaklı Ek Not: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?
Kişi sorularında önce şahıs adını doğru yazın, sonra dönemini ve eserini eşleştirin; ikisini karıştırmamak en sık yapılan hatadır. Yıl sorularında 942, 1071, 1514, 1571, 1924 ve 1936 gibi sayıların hangi olaya ait olduğunu küçük bir tabloya yazın. Karşılaştırma sorularında iki devletin ilişkisini; çatışma, barış ya da kurumsal iş birliği ekseninde değerlendirin. Yanlış ifade sorularında seçeneği cümle boyunca okuyup yıl ile olayın yer değiştirip değiştirmediğine bakın. Karşılaştırma tablosunu okurken önce ilişki biçimini, sonra aracıyı, en son sonucu eşleştirin.
Özet ve Kendini Dene
Özetle, Türk devletlerinin uluslararası ilişkileri; İslamiyet'le tanışma döneminde kültürel ve düşünsel bir zemine, devletler arası çatışmalarda askerî bir dengeye, barış antlaşmalarıyla ise kurumsal bir istikrara oturmuştur. Ahmet Yesevi'den Nizamülmülk'e uzanan düşünce hattı, bir üniversite ve Türk Devletleri Teşkilatı gibi kurumlarla kurumsal bir düzeye ulaşmıştır. Kendinizi deneyin: bir karşılaştırma tablosu hazırlayın ve her satıra ilişki biçimi, aracı, örnek ve sonuç yazın.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Türk devletlerinin uluslararası ilişkileri kavramını açıklayınız.
- Adım 1: Kavramın iki katmanını belirleyin: Türk devletlerinin birbirleriyle kurduğu ilişkiler ve diğer devletlerle kurduğu ilişkiler.
- Adım 2: Kullanılan araçları sıralayın: antlaşma, elçilik, ticaret, göç ve kurumsal üyelik.
- Adım 3: İlişkilerin devletin iç düzenine etkisini ekleyin; dış destek iç düzeni pekiştirir.
Sonuç/cevap: Türk devletlerinin uluslararası ilişkileri; sınırlar, ittifaklar, ticaret ve kurumsal anlaşmalar yoluyla yürütülen, çatışma kadar kültürel yakınlaşmayı da kapsayan çok katmanlı bir süreçtir.
Türk Devletlerinin Uluslararası İlişkileri — Sık Sorulan Sorular
Ne Öğreneceğiz?
Bu konuda Türk devletlerinin uluslararası ilişkileri ile bu ilişkilerin yürütülme biçimlerini ele alacağız. Türk devletleri; Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular, Memluklar, Akkoyunlular, Osmanlılar ve Türkiye Cumhuriyeti gibi farklı dönemlerde ortaya çıkan siyasi yapıları ifade eder. Her biri kendi çağının koşulları…
Sınav Odaklı Ek Not: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?
Kişi sorularında önce şahıs adını doğru yazın, sonra dönemini ve eserini eşleştirin; ikisini karıştırmamak en sık yapılan hatadır. Yıl sorularında 942, 1071, 1514, 1571, 1924 ve 1936 gibi sayıların hangi olaya ait olduğunu küçük bir tabloya yazın. Karşılaştırma sorularında iki devletin ilişkisini; çatışma, barış ya da…
Türk Devletlerinin Uluslararası İlişkileri nedir?
Bu konuda Türk devletlerinin uluslararası ilişkileri ile bu ilişkilerin yürütülme biçimlerini ele alacağız. Türk devletleri; Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular, Memluklar, Akkoyunlular, Osmanlılar ve Türkiye Cumhuriyeti gibi farklı dönemlerde ortaya çıkan siyasi yapıları ifade eder. Her biri kendi çağının koşulları…
Türk Devletlerinin Uluslararası İlişkileri konusunda ne öğrenilir?
Türk devletlerinin uluslararası ilişkileri iki katmanlıdır: Türk devletleri arasındaki ilişkiler ve Türk devletleriyle diğer devletler arasındaki ilişkiler.
