Soğuk Savaş Dönemi'nde Bilim ve Teknoloji ile Kültür Gelişmeleri

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz

Bu konuda Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'de bilimsel araştırmanın kurumsallaşmasını, yükseköğretim alanındaki düzenlemeleri, radyo ve televizyonun gelişimini, sinema ile basın gibi kültür araçlarının değişen rolünü inceleyeceğiz. Bilim ile kültürün birbirini nasıl etkilediğini, bu gelişmelerin Türkiye'nin modernleşme çizgisindeki yerini tartışacağız.

Ön Bilgi: Soğuk Savaş ve Bilim Yarışı

Soğuk Savaş Dönemi'nde dünyada bilimsel araştırma, iki büyük blok arasındaki rekabetin en görünür alanlarından biri olmuştur. Uzay programları, atom enerjisi, bilgisayar ve elektronik teknolojiler hem prestij hem de askerî denge açısından stratejik önem kazanmıştır. Türkiye bu yarışın dışında kalmamış; ancak kaynak sınırları nedeniyle büyük devletlerin ölçeğinde araştırma üretememiştir. Bu yüzden Türkiye'nin bilim politikası, kurumlaşma ve insan kaynağı yetiştirme ekseninde şekillenmiştir.

Soğuk Savaş'ın bloklaşması Türkiye'yi de etkilemiştir. Türkiye'nin 1952'de NATO'ya girmesi, askerî ve ekonomik ilişkilerin Batı ekseninde kurulmasına yol açmış; bilgi ve teknoloji transferinin de büyük ölçüde bu yönde gerçekleşmesini sağlamıştır. Türkiye bir yandan bu bloklaşmanın içinde yer alırken öte yandan kendi bilim kurumlarını inşa etmeye çalışmıştır. Dönemin genel çizgisi, devletin bilimi bir politika alanı olarak örgütlemeye çalıştığı ama malî ve siyasi sınırlarla karşılaştığı yoldur.

Türk Bilimler Akademisi ve Atom Enerjisi Kurumu

Türkiye'de bilimsel araştırmayı üst düzeyde örgütleyen ilk kurum Türk Bilimler Akademisi'dir (TÜBA). TÜBA, 1948 yılında kurulmuştur. Üniversitelerin dışında araştırma yapan kurumları tek bir çatı altında toplayan TÜBA, bilimin bir devlet politikası olarak örgütlenmesinde öncü olmuştur. Aynı dönemde üniversiteler bünyesindeki araştırma kadroları güçlendirilmiş, fen ve mühendislik alanlarına ağırlık verilmiştir.

Atom enerjisi alanında kurulan ikinci önemli kurum Türkiye Atom Enerjisi Kurumu'dur (TAEK). TAEK 1956 yılında kurulmuştur. Kurum, atom fiziği alanında araştırma yapmak, bu alanda uzman yetiştirmek ve radyasyon uygulamalarını düzenlemek amacıyla faaliyet göstermiştir. Atom enerjisinin barışçıl amaçlarla kullanılması gerektiği ilkesi, Türkiye'de de kurumun temel çalışma esası olarak benimsenmiştir.

bilim kurumu: Araştırmanın Kurumsallaşması

Türkiye'de araştırma projelerini destekleyen tek bir bilim kurulu oluşturma ihtiyacı, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu'nun (bilim kurumu) kuruluşuna yol açmıştır. bilim kurumu, 1963 yılında Türkiye Bilimsel Araştırma Kurumu adıyla kurulmuş, 1968 yılında bugünkü adını almıştır. Kurum, araştırma projelerine malî destek vermek, burs ve ödül programları düzenlemek ve bilimsel yayınları teşvik etmek temel görevleriyle dönemin bilim politikasının omurgası hâline gelmiştir.

bilim kurumunun desteklediği alanlar arasında fizik, kimya, matematik, mühendislik ve tarım gibi dallar yer almıştır. Bilimsel yayınları ödüllendirmek ve araştırmacı yetiştirmek, kurumun kültür alanına da dokunan yönü olmuştur. Çünkü araştırmacı yetiştirmek yalnızca laboratuvar kurmakla değil, bilimsel bir söylem ve yayın geleneği oluşturmakla mümkündür.

Yükseköğretim: Üniversitelerin Yeniden Düzenlenmesi

Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'de bilimin geleceğini belirleyen en belirleyici etkenlerden biri yükseköğretim olmuştur. 1960'lı yıllardan itibaren yeni üniversiteler kurulmuş, üniversite sayısı artmış ve öğretim kadrosu genişletilmiştir. Bu genişleme, araştırma yapabilecek kadronun büyümesi anlamına gelmiştir.

Yükseköğretim alanındaki en kapsamlı değişiklik, 1973 yılında yürürlüğe giren Yüksek Öğretim Kanunu ile yapılmıştır. Bu kanunla Yüksek Öğretim Kurulu kurulmuş, üniversiteler birbirinden ayrılmış ve bölünmüştür. Üniversitelerin bölünmesiyle daha çok genç kadro yetişme imkânı doğmuş; buna karşılık üniversiteler üzerinde merkezî bir düzenleme de güçlenmiştir.

Bu dönemde üniversiteler üzerindeki siyasi baskı da belirgin biçimde artmıştır. 1971 yılındaki siyasi çatışmaların ardından öğrenci özgürlükleri kısıtlanmış, bazı yükseköğretim kurumları kapatılmış, ders programlarına ve akademisyen özgürlüğüne sınırlamalar getirilmiştir. 1981 yılında çıkarılan yeni Yüksek Öğretim Kanunu ile bu düzenleme daha da merkezileştirilmiştir. Bu tablo, bilimsel gelişmenin kendiliğinden ilerlemediğini, üniversitenin siyasi konjonktürden doğrudan etkilendiğini göstermektedir.

1961 Anayasası ve Bilim ile Kültür Güvencesi

1961 Anayasası, dönemin siyasi yapısını değiştirdiği kadar bilim ve kültür alanındaki güvence çerçevesini de belirlemiştir. Anayasa, eğitim ve bilimsel araştırmaların desteklenmesini devletin görevleri arasında saymış; düşünceyi açıklama, basın, kültür ve sanat hürriyetlerini güvence altına almıştır. Bilimsel çalışmanın serbest bir ortamda yürütülmesi, araştırmacı açısından güvence anlamına gelmiştir.

Anayasanın kültürel maddeleri, devletin sanatı ve bilimi yalnızca desteklemekle kalmayıp bu alanlarda düzenleyici olabileceğini de göstermiştir. Dönemin tartışmalarında eğitim özgürlüğü, üniversite özerkliği ve bilimsel çalışma koşulları sık sık gündeme gelmiş; 1971 yılı bu tartışmanın en gergin dönemi olmuştur.

TRT ve Kitle İletişim Araçlarının Gelişimi

Soğuk Savaş Dönemi'nde kültür hayatını en çok etkileyen gelişmelerden biri radyo ve televizyonun kurumsallaşmasıdır. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT), 1961 Anayasası'nın kabulüyle anayasal bir kurum olarak kurulmuştur. TRT'nin kurulması, yayıncılık işini düzensiz bir alandan çıkarıp devletin düzenlediği bir kamu hizmeti hâline getirmiştir.

Radyo ve televizyon, geniş bir izleyici kitlesine ulaşan bir iletişim ağı oluşturmuş; okuma yazma oranının düşük olduğu yıllarda halkın gündemi öğrenmesini kolaylaştırmıştır. Aynı dönemde radyo tiyatrosu, televizyon dizileri ve müzik programları Türk kültürünün yeni ifade biçimleri olarak ortaya çıkmıştır. Bu durum, kültürün standart bir dille aktarılması anlamına geldiği kadar, eleştirel düşüncenin gelişmesi açısından da tartışmaya açık bir sonuç doğurmuştur.

Sinema ve Kültür Ürünleri

Türkiye'de sinema hareketi, 1910'da İstanbul'da açılan Şale Sineması ile başlamış; zaman içinde Anadolu'nun çeşitli kentlerinde sinemalar yaygınlaşmıştır. 1950'lerden itibaren İstanbul'daki Yeşilçam geleneği, Türk sinemasının ana üretim merkezi olmuş; burada çekilen filmler yalnızca iç pazarı değil, komşu ülkelerde de ilgi görmüştür. 1950'lerden 1970'lere uzanan dönem, Türk sinemasının kurumsallaştığı ve sanatsal açıdan olgunlaştığı dönem olarak değerlendirilir.

Sinemanın yanı sıra radyo, basın ve dergiler de kültür yaşamının taşıyıcısı olmuştur. Bu dönemde dergi ve gazete çeşitliliği artmış; edebiyat, düşünce ve bilim konulu yayınlar okur kitlesine ulaşmıştır. dil kurumu (1932) ve Türk Tarih Kurumu (1931) gibi kurumlar, dönemde de Türkçeyi ve tarih bilimini geliştirmenin temel kurumsal adresleri olarak işlevini sürdürmüştür.

Kurumların Karşılaştırması

Aşağıdaki tablo, dönemin temel bilim ve kültür kurumlarını kuruluş yılı ve görevleriyle birlikte gösterir. Kurum-kuruluş yılı eşleştirme sorularında bu tablo belirleyicidir.

Adım Adım Çözülmüş Bir Soru

Bir soruda Türkiye'de bilimsel araştırmayı üst düzeyde örgütleyen ilk kurum hangisidir diye sorulduğunda şu sırayla ilerlenir. Adım 1: Sorunun kurum türünü belirle, yani kuruluş yılı mi yoksa görev mi sorulduğunu ayır. Adım 2: Görev soruluyorsa araştırmayı üst düzeyde örgütleyen kurumun Türk Bilimler Akademisi olduğunu belirle. Adım 3: Kuruluş yılı soruluyorsa 1948'i eşleştir. Böylece karışabilecek TAEK ve bilim kurumu ile ayrım netleşir.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konuda en sık yapılan hata, kurumların kuruluş yıllarını karıştırmaktır. Türk Bilimler Akademisi 1948, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu 1956, TRT 1961, bilim kurumu 1963 yılıyla eşleştirilmelidir. İkinci yaygın hata, üniversite düzenlemesini 1961 Anayasası ile karıştırmaktır; üniversitelerin bölünmesi 1973 tarihli Yüksek Öğretim Kanunu ile gerçekleşmiştir. Üçüncü hata ise Yeşilçam'ı sinemanın başlangıcı saymaktır.

Sınav Odaklı Ek Not

Bu konu üç tip soruyla gelir. Birinci tip kurum-kuruluş yılı eşleştirmesidir; tabloyu bilmek yeterlidir. İkinci tip gelişmenin siyasi bağlam sorusudur; örneğin bir üniversite düzenlemesinin hangi siyasi dönemde yapıldığı sorulur. Üçüncü tip yorum sorusudur; bilimsel gelişmelerin kurumsal ortama bağlı olduğu gibi bir yargıyı değerlendirmeniz istenir. Yorum sorularında iki koşulu birlikte arayın: kurumlaşma ve siyasi özgürlük.

Özet ve Kendini Dene

Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'de bilimsel araştırma kurumsallaşmış; TÜBA, TAEK ve bilim kurumu bu sürecin adını taşımıştır. Yükseköğretim 1973'teki kanunla yeniden düzenlenmiş, üniversiteler bölünmüştür. Kültür alanında TRT ile yayıncılık kurumsallaşmış, sinema 1910'da Şale Sineması ile başlamış ve 1950'lerde Yeşilçam merkez olmuştur. Kendin dene: kurum adlarını, kuruluş yıllarını ve temel görevlerini eşleştirerek tabloyu kafanda yeniden kur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Atom enerjisi alanında kurulan Türkiye Atom Enerjisi Kurumu hangi yıl kurulmuştur?

1. Adım 1: Sorunun hangi alanla ilgili olduğunu belirle: atom enerjisi.
2. Adım 2: Atom enerjisi alanındaki kurumun Türkiye Atom Enerjisi Kurumu olduğunu hatırla.
3. Adım 3: Bu kurumun 1956 yılında kurulduğunu tabloyla eşleştir.

Sonuç/cevap: 1956

Karşılaştırma Tablosu