Soğuk Savaş Dönemi'nde Sosyal ve Ekonomik Gelişmeler

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'de yaşanan sosyal ve ekonomik gelişmeleri ele alacağız. İki başlık birbirine bağlıdır: ekonomideki değişimler toplumun gündelik hayatını, sosyal alanda alınan önlemler ise ekonomik düzeni etkiler. Konunun omurgası, savaş sonrası dönemde ekonominin nasıl kurulduğu ve 1960'lardan itibaren nasıl planlı bir çerçeveye oturtulduğudur.

1. Savaş sonrası dönemde ekonominin genel durumunu açıklarsınız.
2. Serbest ekonomi ile planlı ekonominin ilkelerini karşılaştırırsınız.
3. Kalkınma planlarının amacını ve sonuçlarını değerlendirirsiniz.
4. Sosyal alanda sendikalaşma, eğitim ve göç başlıklarını irdelersiniz.
5. Ekonomik sıkıntıların hangi önlemlerle karşılandığını yorumlarsınız.

Ön Bilgi: Savaş Sonrası Bir Ülkenin Ekonomik Durumu

Savaş yıllarında ülkenin ekonomisi büyük ölçüde zarar görmüş, üretim biçimi değişmiş ve tarım ağırlıklı bir yapı korunmuştu. Böyle bir başlangıç noktasında Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'de ekonomik hayat iki temel eksende ilerlemiştir: piyasa ekonomisi arayışı ve planlı kalkınma modeli.

Sosyal alanda da belirgin bir dönüşüm yaşanmıştır. Şehirleşme hızlanmış, eğitim yaygınlaşmış, çalışan sayısı artmış; bunun sonucunda sendikalaşma ve çeşitli sosyal talep grupları güçlenmiştir. Sosyal gelişmeler ile ekonomik gelişmeler bu yüzden birlikte değerlendirilmelidir.

Basit Örnek: İki Dönemin Karşılaştırması

En kolay ayrım şudur: 1950'lerde özel teşebbüsün önü açılmış, devletin doğrudan ekonomik müdahalesi azalmış ve dış yardım ağırlıklı bir rol oynamıştır. 1960'lardan itibaren ise devletin yerleşik bir planlama kurumu oluşturduğu ve kalkınma hedeflerini yazılı belgelere bağladığı dönem başlamıştır. İki dönemin ilkesi farklı olduğu için uygulanan araçlar da farklılaşmıştır.

Marshall Planı ve Dış Yardım

Savaş sonrası Avrupa'nın ayağa kalkmasını destekleyen Marshall Planı, 1948'de yürürlüğe konmuştur. Türkiye bu programa 1949'dan itibaren dâhil olmuş ve alınan yardım ülkenin en kritik ihtiyaçlarına yönlendirilmiştir: döviz kıtlığının giderilmesi, ihtiyaç malı ithalatının finansmanı ve kırsal kalkınmayı destekleyen girdilerin sağlanması.

Yardım çerçevesinde 1949'da Tarla İçi Ekonomik Gelişme Müdürlüğü (TİGEM) kurulmuş, tarımda tohumluk, gübre ve makine kullanımını artırmayı amaçlayan çalışmalar yürütülmüştür. ABD ile Türkiye arasında 17 Ekim 1949'da imzalanan Dostluk ve İşbirliği Antlaşması ise iki ülke arasındaki iş birliğinin hukuki çerçevesini kurmuştur.

Serbest Ekonomi Dönemi (1950-1960)

Demokrat Parti iktidara geldikten sonra ekonomide serbest piyasa ilkesi benimsenmiştir. 17 Nisan 1950'de serbest ekonomi beyannamesi verilmiş, özel teşebbüsün ve tasarrufun önü açılmıştır. Aynı yıl demiryolları işletmesi yeniden düzenlenerek Devlet Demiryolları adıyla ayrı bir işletme hâline getirilmiştir.

Bu dönemin öne çıkan yanı, özel girişimin desteklenmesidir. Ancak serbest ithalatın açılması döviz kıtlığını görünür hâle getirmiş, 1950'lerin ikinci yarısında çok partili bir deneme ortaya çıkmıştır. Hürriyet Partisi 1955'te kurulmuş; kuruluşunda döviz kıtlığı ve ithalat güçlüğü gibi ekonomik sorunlar etkili olmuştur.

Planlı Ekonominin Kurumsallaşması

27 Mayıs 1960'ta gerçekleşen askerî darbeden sonra kurulan hükümetler, ekonomiyi kendi ağır sorumluluklarıyla çözmeye çalışmış ve 1960 yılında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) kurulmuştur. Böylece kalkınma, kişisel çabalara değil kurumsal planlara dayandırılmak istenmiştir.

1961 Anayasası bu dönemin siyasi ve sosyal çerçevesini belirlemiştir. Anayasa sosyal devlet anlayışını benimsemiş; kadın ve erkeklerin eşitliğini güvence altına almış, sosyal güvenlik ile çalışma hayatına ilişkin düzenlemelere yer vermiştir. En önemli değişikliklerden biri grev hakkının anayasal güvence altına alınmasıdır; 1961'den önce anayasal bir grev hakkı bulunmuyordu.

Kalkınma planları bu çerçevede hazırlanmıştır: 1963'te Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, 1968'de İkinci, 1973'te Üçüncü, 1977'de Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı yürürlüğe konmuştur. Planlarda yatırımların sektörlere göre dağılımı ve kaynak tahsisi gösterilir; kalkınma hedefleri yazılı belgelere bağlanır. Avrupa ile ilişkilerin ekonomik ayağını kuran 12 Eylül 1963 tarihli Birleşme Antlaşması da bu dönemin önemli adımlarından biridir.

Kalkınma Planlarının Sonuçları ve Sınırları

Planlı dönemde önemli işletmeler kurulmuş, eğitim ve sağlık altyapısı genişlemiş, tarımda makineleşme artmıştır. 1945'te Karabük Demir Çelik İşletmeleri kurulmuş; 1957'de Türkiye Petrolleri kuruluşu kendi kaynaklarımızı işletme adımı olmuştur. Türkiye'nin nehirleri bakımından zengin olması, elektrik üretiminde hidroelektrik enerjinin öne çıkmasını kolaylaştırmıştır.

Ancak planlarda öngörülen büyüme hedeflerinin önemli bir bölümü gerçekleşmemiştir. Tarım ve hayvancılık planlarda öngörülen payı alamamış; dış borçlanma artmış; ödemeler güçlüğü 1974'te belirginleşmiştir. Türkiye ilk kez bu yıl Uluslararası Para Fonu'ndan kredi kullanmıştır. 1973 petrol krizi ithal enerji maliyetini yükseltmiş, bütçe ve dış dengeyi zorlaştırmıştır.

1970'lerin sonuna doğru enflasyon ve döviz kıtlığı bir arada yaşanmış, ekonomik önlemler gündeme gelmiştir. 24 Ocak 1980'de ilan edilen Ekonomik Kararlar, devalüasyon, fiyat ve döviz düzenlemeleriyle ekonomide istikrar sağlamayı amaçlamıştır. Bu kararlar, Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye ekonomisinin en ağır krizlerinden birine verilen yanıttır.

Sosyal Gelişmeler

Sosyal alanda en görünür değişim şehirleşme ve iç göç olmuştur. Kırsal alanda iş imkânlarının sınırlı kalması insanları büyük şehirlere yöneltmiştir; nüfusu hızla artan Ankara, İstanbul ve İzmir çevrelerinde gecekondo gelişimi görülmüştür. Bu hareketlilik kentlerin altyapı ve konut ihtiyacını artırmış, sosyal uyum sorunlarını beraberinde getirmiştir.

Eğitim alanında mesleki eğitim öne çıkmıştır. 1973'te kabul edilen Mesleki Eğitim ve Öğretim Kanunu ile mesleki eğitimin gençlerin yönlendirilmesinde ve iş gücünün verimli biçimde yetiştirilmesinde kullanılması amaçlanmıştır. Eğitimin yaygınlaşmasına rağmen nitelikli işgücü açığının uzun süre devam etmesi, planlı dönemin önemli eksiği olmuştur.

Çalışan sayısının artması sendikalaşmayı da hızlandırmıştır. Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) 1969'da kurulmuştur. 15-16 Haziran 1970'ta İstanbul'da yaşanan büyük işçi direnişi, sendikal özgürlükleri konusundaki tartışmaları gündeme taşımış; sosyal haklar talebinin güçlendiğini göstermiştir.

Tarımda modernleşme çabaları da sürdürülmüştür. Üretimin artırılması için tohumluk, gübre ve makine kullanımı yaygınlaştırılmaya çalışılmış; köylerde kooperatif kuruluşları üretimi birlikte artırma aracı olarak görülmüştür. Buna karşılık üretim hâlâ el emeğine ve geleneksel yöntemlere dayanmakta, verim düşük kalmaktadır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Bir soruda planlı ekonominin Türkiye'de hangi yılda başladığı sorulmuştur.

1. Adım 1: Önce planlama kurumu ile kalkınma planı kavramlarını ayırın.
2. Adım 2: Kurum denirse Devlet Planlama Teşkilatı'nın kuruluş yılını düşünün: 1960.
3. Adım 3: İlk plan denirse 1963'te yürürlüğe konan Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı'nı düşünün.
4. Adım 4: Şıklarda 1960 ile 1963'ü görüyorsanız sorunun kurum mu plan mı dediğini yeniden okuyun.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Birincisi, Marshall Planı'nın Türkiye'de 1948'de başladığını düşünmektir; program 1948'de ilan edilmiş olsa da Türkiye 1949'dan itibaren yararlanmaya başlamıştır. İkincisi, Devlet Planlama Teşkilatı'nın kuruluşunu ilk kalkınma planının yılıyla karıştırmaktır; kurum 1960'da, ilk plan ise 1963'te yürürlüğe konmuştur. Üçüncüsü, 1961 Anayasası'nı yalnızca siyasi haklarla ilgili saymaktır; bu anayasa sosyal devlet anlayışını benimsemiş ve grev hakkını güvence altına almıştır. Dördüncüsü, planlı ekonomiyi her şeyi devletin ürettiği bir düzen sanmaktır; planlama kaynakların yönlendirilmesidir, özel teşebbüs ise korunmuştur.

Sınav Odaklı Ek Not

Yıl sorularında şu sırayı ezberleyin: 1948 Marshall Planı'nın ilanı, 1949 Türkiye'nin programa katılımı, 1950 serbest ekonomi ilkesinin benimsenmesi, 1955 Hürriyet Partisi'nin kuruluşu, 1960 Devlet Planlama Teşkilatı, 1961 anayasal grev hakkı, 1963 ilk beş yıllık kalkınma planı ve Avrupa Topluluğu ile Birleşme Antlaşması, 1969 DİSK, 1970 İstanbul işçi direnişi, 1973 Mesleki Eğitim Kanunu, 1974 ilk IMF kredisi, 1980 24 Ocak Ekonomik Kararları.

Kavram sorularında planlı ekonomi ile kamulaştırmanın aynı şey olmadığını ayırın; planlama, devletin her şeyi kendisinin üretmesi değil kaynakları yönlendirmesidir. Karşılaştırma sorularında tabloyu kullanın: aynı ölçütün iki dönemde nasıl değiştiğini izlemek en güvenli yöntemdir.

Özet ve Kendini Dene

Özetle: Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'de önce serbest ekonomik ilke benimsenmiş, Marshall Planı ile dış yardım alınmıştır. 1960'ta kurulan Devlet Planlama Teşkilatı ile planlı kalkınma kurumsallaşmış, 1963'ten itibaren beş yıllık kalkınma planları uygulanmaya başlamıştır. 1961 Anayasası sosyal devlet anlayışını ve grev hakkını getirmiş; sosyal alanda şehirleşme, eğitim ve sendikalaşma belirgin biçimde gelişmiştir. Planlı dönemde dış borç yükü ve enflasyon ağırlaşmış, 1974'te ilk kez IMF kredisi kullanılmış, 24 Ocak 1980 Ekonomik Kararları ile istikrar aranmıştır.

Kendini dene: Devlet Planlama Teşkilatı'nın kuruluş yılını, ilk kalkınma planının yılını ve ilk IMF kredisinin kullanıldığı yılı yazarak hatırlamayı pekiştirebilirsin.