Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'nin Dış Politikası

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'nin dış politikasının nasıl kurulduğunu öğreneceğiz. İki kutuplu dünya düzeni içinde Türkiye'nin ABD ve NATO ile kurduğu yakın ilişkiyi, Sovyetler Birliği ile ilişkilerin neden uzun süre dondurulduğunu, Kıbrıs ve Ege başlıklarının dış politikayı nasıl belirlediğini, Türkiye'nin komşuları ve İslam ülkeleriyle geliştirdiği çok yönlü ilişkileri inceleyeceğiz. Önce kutupların ne olduğunu öğrenmek, sonra Türkiye'nin kararlarını bu çerçeve içinde değerlendirmek gerekir.

Ön Bilgi: İki Kutuplu Dünya Düzeni

İkinci Dünya Savaşı sonunda dünya iki süper güç etrafında bölünmüştür. Birinci kutuplu ABD öncülüğünde kurulan askerî ittifak, 4 Nisan 1949'da Washington'da imzalanan Kuzey Atlantik Antlaşması ile NATO'dur. İkinci kutuplu Sovietler Birliği öncülüğünde 14 Mayıs 1955'te kurulan Varşova Paktı'tır. Bu iki ittifak arasında kalan ülkeler taraf tutmayan blok diye anılır; Türkiye bu dönemde Batı ittifakının içinde yer almıştır.

Soğuk Savaşın başlangıcı kabul edilen Truman Doktrini (12 Mart 1947) ile ABD, Yunanistan ve Türkiye'ye askerî yardım kararı vermiştir. Aynı yıl hazırlanan Marshall Planı ise Avrupa'nın ekonomik kurtarılmasını amaçlamış, Türkiye bu plana katılmıştır. Buna karşılık 1946'da Moskova'da toplanan konferansta Sovyetler Birliği'nin öncülüğünde Bulgaristan, Romanya ve Macaristan'a siyasi ve ekonomik yardım kararlaştırılmıştır.

Basit Örnek: Truman Doktrini ile Türkiye Arasındaki Antlaşma

Basit bir düşünün: Truman Doktrini ilan edildiği yıl Türkiye ile ABD arasında askerî yardımı düzenleyen bir antlaşma imzalanmıştır. Dostluk ve Yardım Antlaşması adı verilen bu belgenin tarafları Türkiye ile ABD'dir; antlaşma, ABD'nin Türkiye'ye askerî ve ekonomik yardımda bulunmasını ve Türkiye'nin de kendi savunmasına katkıda bulunmasını öngörmüştür. Türkiye'nin Yunanistan'a karşı güvenliğini güçlendirmek, bu antlaşmanın önemli bir amacı olmuştur.

İleri Örnek: NATO, Varşova Paktı ve Türkiye'nin Tercihi

Türkiye, NATO'ya 18 Şubat 1952'de üye olmuştur. Bu tarih sınavlarda sık sorulur; NATO'nun kuruluşu ile Türkiye'nin katılımı arasında üç yıl vardır. Türkiye'nin NATO üyeliği, antlaşmanın 5. maddesi uyarınca üyelerden birine yapılan saldırının tüm üyelerin saldırısı sayılması hükmünü kabul ettiği anlamına gelir. Buna karşılık Türkiye, 1955'te kurulan Varşova Paktı'na katılmamıştır; bu, Türkiye'nin Sovyetler Birliği ile askerî bağ kurmadığının en açık göstergesidir.

Türkiye'nin bu dönemde Doğu ile arasında bağımsız bir denge kurma çabası da vardır. 1955'te imzalanan Bağdat Antlaşması ile Irak, İran, Pakistan ve Türkiye arasında Bağdat Paktı (CENTO) kurulmuştur. Bu platform daha sonra dağıtılmış, dağılma nedenleri arasında İran İslam Devrimi yer almıştır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Bir soruda, Türkiye'nin Sovyetler Birliği ile resmî ilişkilerinin ilk kez bu üst düzeyde kurulduğu dönüm noktası sorulmaktadır. Soruyu adım adım çözelim:

1. Birinci adım: Aranan kişinin makamını bulun: bu kişi Andrey Gromyko, Sovyetler Birliği Dışişleri Bakanı'dır.
2. İkinci adım: Ziyaretin şehrini belirle: ziyaret Ankara'ya yapılmıştır.
3. Üçüncü adım: Tarihi ekle: ziyaret 1963 yılında gerçekleşmiştir.

Böylece cevap, 1963'te Ankara'da yapılan resmî ziyaret olur. Bu ziyaretin ardından iki ülke arasındaki siyasi ilişkiler belirgin biçimde yumuşamış, 1960'ların ikinci yarısından itibaren karşılıklı ziyaretler artmıştır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Kutupların ve Türkiye'nin tutumunun karşılaştırılması, karışık şıklı soruları çözmenin en pratik yoludur.

Kırımızın Konusu: Kıbrıs ve Akdeniz

Türkiye'nin Soğuk Savaş dönemi dış politikasını en çok belirleyen başlık Kıbrıs'tır. 1957'de adada EOKA örgütünün kurulması, 1959'da Zürih ve Londra Mutabakatları'nın imzalanması ve Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulması bu dosyanın kilit tarihleridir. 1964'te Türk Bölüntü Kuvveti adaya gönderilmiş, Türkiye'nin Birleşmiş Milletler'de ilk kez karşılaştığı veto da 1955'te bu konuyla ilgili olmuştur.

Dosya 20 Temmuz 1974 ile doruğa çıkmıştır: Türk Silahlı Kuvvetleri Kıbrıs'a müdahale etmiş, adanın kuzeyinde uzun yıllar sürecek bir yönetim değişikliği başlamıştır. Ardından 14 Ağustos 1974'te ikinci harekât yapılmış, 1975'teki İstanbul Antlaşması ile Yunanistan'ın Türkiye'deki askerî tesisleri düzenlenmiştir. Adanın kuzeyinde 1983'te Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edilmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konuda en sık karşılaşılan dört hata şunlardır:

• Tarih karıştırmak: Truman Doktrini 1947, NATO kuruluşu 1949, Türkiye'nin NATO'ya girişi 1952 ve Varşova Paktı 1955'tir; bu dördü birbirine karıştırılır.
• Kıbrıs tarihlerini atlamak: 1964 Türk Bölüntü Kuvveti, 1974 harekâtı ve 1983 ilanı ayrı ayrı sorulabilir.
• Sovyetler Birliği ile ilişkileri tamamen kapalı sanmak: 1963'teki Gromyko ziyareti bu dönemin en önemli kırılma noktalarından biridir.
• Soğuk Savaşın bitiş yılını yanlış almak: Berlin Duvarı'nın yıkılışı 1989, Varşova Paktı'nın tasfiyesi 1 Temmuz 1991'dir.

Sınav Odaklı Ek Not

Sınavda bu konu genellikle üç soru tipiyle gelir. Yıl sorusu için ittifakların kuruluş yılını (1949 ve 1955) Türkiye'nin katılım yılını (1952) ayrı ayrı ezberleyin. Kişi ve olay eşleştirmesi için Truman Doktrini'nin ABD Başkanı Harry Truman, Marshall Planı'nın ise ABD Dışişleri Bakanı George Marshall ile ilişkisini bilin. Tutum sorusu için Türkiye'nin Varşova Paktı'na katılmadığını ama Bağdat Paktı'nı kurduğunu, böylece iki kutuplu düzenin dışında kalmaya çalıştığını yazın.

Özet ve Kendini Dene

Özetle Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'nin dış politikası çok yönlülük ilkesiyle şekillenmiştir: Batı ittifakına bağlılık, Doğu ile kültürel ve ekonomik bağların canlı tutulması, İslam ülkeleri ve komşularla iyi ilişkiler ve Kıbrıs başlığında güvenlik kaygısı birlikte yürütülmüştür. Kendinizi denerken şu beş soruyu yanıtlamaya çalışın: Türkiye hangi yıl NATO'ya üye oldu, Varşova Paktı hangi yıl kuruldu, 1959'da hangi mutabakatlar imzalandı, 20 Temmuz 1974 hangi gelişmeyle ilişkilidir ve Soğuk Savaş hangi yıllar arasında sürmüştür.