II. Dünya Savaşı'nın Neden ve Sonuçları

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda II. Dünya Savaşı'nın nedenlerini, savaşın seyrini ve sonuçlarını inceleyeceğiz. Savaşın nedenleri üç ana başlıkta toplanır: barış antlaşmalarından doğan düşmanlık, ekonomik bunalımın yarattığı toplumsal çatışma ve ideolojik kaynaklı genişleme arzusu. Sonuçlar ise askerî, siyasal, ekonomik ve insan üzerindeki etkiler biçiminde ele alınacaktır.

Ön Bilgi: Savaşın Başlangıç Koşulları

II. Dünya Savaşı, 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgal etmesiyle başlamıştır. Ertesi gün İngiltere ve Fransa Almanya'ya savaş ilan etmiştir. Savaşın başlangıcından hemen önce, 23 Ağustos 1939'da Almanya ile Sovyetler Birliği arasında bir saldırıpazarlık antlaşması imzalanmış ve iki ülke bir süre birbirine karşı savaşmamayı taahhüt etmiştir. Böylece savaş, iki yıla yakın süren hazırlık döneminin ardından başlamış oldu.

Savaşın çıkmasının öncesinde Avrupa'da iki farklı gelişme ekseni vardır. Bir yanda 1919 yılında imzalanan Versay Antlaşması ile Almanya'ya ağır şartlar, savaş tazminatı ve askerî sınırlamalar getirilmişti. Öte yanda 1929 yılında başlayan dünya ekonomik bunalımı, özellikle Almanya'da aşırı akımları güçlendirmiş ve faşizmin kitlesel bir siyasal hareket hâline gelmesine yol açmıştı.

Savaşın Temel Nedenleri

Savaşın nedenleri tek bir etkene bağlanamaz. Barış antlaşmasından doğan düşmanlık, ağır hükümlü antlaşmaların ülkeler arasında kalıcı bir gerginlik yaratmasıyla ilgilidir. Ekonomik alandaki çatışma ise devletlerin kaynak ve pazar isteğini artırmıştır. Silahlanma yarışının hızlanması da barış döneminde bile güvensizlik duygusunun sürdüğünü göstermiştir.

Bu nedenlerin yanı sıra devletler arasındaki ideolojik karşıtlık da savaşın şiddetlenmesinde rol oynamıştır. Yayılmacı ideolojiler, rakipleri tehdit olarak göstermiş ve güvensizliği körüklemiştir. Ayrıca uluslararası kurumsuzluk büyük bir açıktır: savaş çıkmasını durduracak, kararlarını uygulayabilecek güçlü ve etkin bir uluslararası örgüt bulunamamıştır.

İhtilaflar, Antlaşmalar ve Uygulama Politikaları

Barış döneminde tartışmaları yumuşatmaya yönelik uyum politikası uygulanmıştır. Bu yaklaşımda çekişmeler barışçıl yollarla çözmeye çalışılırken güçlü devletlerin taleplerinin büyük ölçüde kabul görmesi söz konusu olmuştur. 1938 yılında imzalanan Münih Anlaşması bu yaklaşımın en çarpıcı örneğidir; Çekoslovakya'nın Sudeten bölgesinin Almanya'ya bırakılması kabul edilmiştir. Böylece çatışma bir süreliğine bastırılmış, ancak gerilim birikmiş ve savaşın çıkması önlenememiştir.

Barışı korumakla görevli uluslararası kurum da bu dönemde yetersiz kalmıştır. Kuruluş aşamasında alınan kararların bağlayıcılığı ve uygulanabilirliği sınırlı kalmış; üye devletlerin iradesi olmadan askerî müdahale yapılamamıştır. Bu nedenle antlaşma ihlalleri karşısında etkili bir ortak tepki geliştirilememiştir.

Savaşın Seyri

Savaşın seyri dönemlere ayrılarak izlenebilir. İlk yıllarda Almanya hızlı taarruz taktiğiyle Polonya'dan sonra Kuzey Avrupa ve Fransa üzerinde egemenlik kurmuştur. Ancak Batı cephesinde uzun süre sınırlı bir savaş yaşanmış ve bu dönem sahte savaş olarak anılmıştır.

1941 yılında savaşın kapsamı genişlemiştir. Almanya Sovyetler Birliği üzerine yürürken aynı yıl Japonya Amerika Birleşik Devletleri'ne ait bir deniz üssünü saldırmış ve bu gelişme ülkeyi savaşa katmıştır. Böylece savaş, Avrupa ile Asya-Pasifik arasında bütün dünyayı kapsayan bir nitelik kazanmıştır.

1942 ve 1943 yılları dönüm noktalarıdır. Kuzey Afrika, Pasifik ve Doğu cephelerinde uzun süren çarpışmalar yaşanmış, Stalingrad Muharebesi'nde kuşatılan Alman ordusunun teslim olması savaşın seyrini değiştirmiştir. 1944'ten sonra müttefik kuvvetler batıdan doğuya doğru ilerlemiş, savaş sırasında düzenlenen konferanslarda savaş sonrası düzenin temelleri görüşülmüştür. Savaş, 1945 yılında nükleer silahların kullanılmasının ardından sona ermiştir.

Savaşın Sonuçları

Savaşın askerî sonuçları açıktır: Almanya, İtalya ve Japonya yenilmiş, savaşa geç katılan devletler zaferle çıkmıştır. Alman toprakları işgal bölgelerine bölünmüş, Japonya yenilgisini kabul etmiştir. Siyasal sonuçlar arasında uluslararası örgütlerin kurulması, ülkelerin iki blok hâlinde ayrılması ve sömürgecilik düzeninin çözülmesi sayılır.

İnsan üzerindeki sonuçlar ağırdır. Savaşta 60 milyonu aşkın insanın hayatını kaybetmesi, dünyanın gördüğü en büyük yıkımlardan biridir; büyük göç dalgaları yaşanmış, birçok şehir yerle bir olmuştur. Savaşın yarattığı yıkım, uluslararası hukukun ve insan haklarının güçlendirilmesi gereğini ortaya koymuştur. Ekonomik sonuçlar ise ülkelerin yeniden imarı ile üretim ve ticaret düzeninin yeniden kurulması gibi başlıklarda görülmektedir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sınav Odaklı Ek Not

Sınavda en çok karışan iki kavramı ayırmak çok önemlidir. Neden sorularında savaş öncesi dönemin etkenleri; sonuç sorularında ise savaşın bitişini izleyen dönemin değişimleri aranır. Sınavda karşılıklı seçenekler birlikte verildiğinde, sorunun neden mi sonuç mu sorduğunu ilk adımda belirlemek doğru cevabı hızla bulmayı sağlar.

Tarih sorularında kişi ve olay eşleştirmesi de sık kullanılır. Savaşın yönetiminde etkin rol oynayan devlet adamlarının adlarını ve ülkelerini birlikte öğrenmek, eşleştirme sorularında hız kazandırır. Aynı biçimde antlaşma adları, taraflar ve imzalanan yıllar üçlü olarak akılda tutulmalıdır.

Sınav Odaklı Hata Tuzağı

• Neden ile sonucu karıştırmak: Savaşın nedenleri savaş öncesine, sonuçları ise savaşın bitişine ilişkindir.
• Tarihleri karıştırmak: Antlaşma yılları birbirine yakın olduğu için sık karıştırılır; önce yılı, sonra antlaşma adını hatırlamak işe yarar.
• Ülke ve lider eşleştirmesini gözden geçirmek: Savaşın farklı cephelerinde farklı devletler yönetimde olmuştur.
• Tarafsız kalmak ile taraf tutmamak ayrımını görmemek: Tarafsız kalma, taraflardan birini açıkça desteklemeden davranmaktır.

Özet ve Kendini Dene

Bu konuda üç başlığı özetleyebilmelisin: savaşın nedenleri, savaşın seyri ve savaşın sonuçları. Kendini denerken savaşın hangi olayla başladığını, askerî ve siyasal sonuçlarının neler olduğunu ve barış antlaşmalarının nedenleri nasıl etkilediğini açıklamayı deneyiniz. Bu başlıkları karşılaştırma tablosu üzerinden tekrar etmek, kalıcı öğrenmeyi kolaylaştırır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Aşağıdaki olaylardan hangisi II. Dünya Savaşı'nın nedenidir?

1. Adım 1: Olayın savaş başlamadan önce mi yoksa savaş bittikten sonra mı yaşandığını belirle.
2. Adım 2: Savaş öncesine ait olan olayın neden, sonrasına ait olan olayın sonuç sayıldığını hatırla.
3. Adım 3: Seçenekleri bu ölçüte göre sınıflandırıp neden olan olayı seç.

Sonuç/cevap: Neden, savaş öncesi döneme ait olan olaydır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Neden ve Sonucu Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Olayın savaş başlamadan önce mi yoksa savaş bittikten sonra mı yaşandığını belirle.
2. Adım 2: Savaş öncesine ait olan olayın neden, sonrasına ait olan olayın sonuç sayıldığını hatırla.
3. Adım 3: Seçenekleri bu ölçüte göre sınıflandırıp neden olan olayı seç.

Sık Yapılan Hatalar

Neden ile sonucu karıştırmak: Savaşın nedenleri savaş öncesi döneme, sonuçları ise savaşın bitişini izleyen döneme aittir.

Uyum politikasını güçlü devletlere karşı bir direniş sanmak: Bu politikada taleplerin büyük ölçüde kabul görmesi esastır.

Savaş başlangıç yılını karıştırmak: Savaş 1939 yılında başlar, 1945 yılında biter; bu iki yıl sık karıştırılır.

Kişi ve ülke eşleştirmesini atlamak: Savaşın yönetiminde farklı ülkelerin farklı devlet adamları etkili olmuştur.

Sömürgeciliğin savaş sonrası bir anda bittiğini düşünmek: Bağımsızlık süreci savaş sonrasına yayılan uzun bir dönem içinde gerçekleşmiştir.