Türk Modernleşmesi Çerçevesinde Siyasi Alanda Yapılan İnkılaplar

Konu Anlatımı

Siyasi alanda yapılan inkılapların çerçevesi

Türk modernleşmesi, Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde başlayıp Cumhuriyet döneminde tamamlanan çok yönlü bir dönüşüm hareketidir. Bu hareketin siyasi alandaki karşılığı, devletin yönetim biçimini, kurumlarını ve ilkelerini değiştirmektir. Siyasi alanda yapılan inkılapların temel amacı, halkın yönetimde söz sahibi olmasını sağlamak ve devletin varlığını korumaktır.

İnkılapların nedenleri iç ve dış etkenler başlığında incelenir. Saltanatın kaldırılması egemenliğin kaynağı tartışmasını kesinleştirmiş, TBMM'nin kurulması mücadeleyi siyasal bir programa dönüştürmüştür. Cumhuriyetin ilanı ise yönetim biçimini değiştirerek siyasi alandaki dönüşümü tamamlamıştır. Ülke içinde düzeni bozan gelişmeler ve dünyada yaşanan siyasal değişimler de bu süreci hızlandırmıştır.

Başarı ölçütü de bu noktada belirginleşir: bir siyasal düzenin değeri, devletin varlığını ve milletin bütünlüğünü koruyup korumadığıdır. Biçimsel benzerliklerden çok bu amaca ulaşılıp ulaşılmadığı ölçülür. Bu anlayış, hem Cumhuriyetin ilanını hem de sonraki kurumsal düzenlemeleri yönlendiren temel ölçüt olmuştur.

Tanzimat, Islahat ve modernleşme anlayışı

Osmanlı'da modernleşme çabaları Tanzimat ve Islahat adıyla anılan iki hareketle başlamıştır. Tanzimat hareketinin temel metni 1839 tarihli Tanzimat Fermanı, Islahat hareketinin temel metni ise 1856 tarihli Islahat Fermanıdır. İslam hukuku kurallarının derlendiği Mecelle, bu sürecin adli alandaki en önemli adımıdır; eseri Ahmet Cevdet Paşa hazırlamıştır.

Her iki hareketin de amacı devletin iç düzenini düzeltip onu ayakta tutmaktır. Ancak değişim yukarıdan aşağıya doğru, halkın katılımı olmadan gerçekleştirilmiş ve çoğu zaman dış baskılarla sınırlı kalmıştır. Halkın bilinçlendirilmediği için alınan kararlar günlük hayatta yansımamış, ıslahat hareketleri beklenen sonucu verememiştir. Islahat mevcut kurumları düzeltmeye yönelirken inkılap, kurumların tamamını yeniden düzenlemiştir.

Osmanlı dışında aynı dönemde Japonya'da Meiji hareketi ile hızlı bir modernleşme yaşanmıştır. Japonya deneyimi, gelişmenin taklit yoluyla değil eğitim, sanayi ve kurumların birlikte yenilenmesiyle sağlanabileceğini göstermiştir. Mısır'ın 1882'de İngilizlerce işgal edilmesi ise Osmanlı toprak kaybının başladığı dönüm noktası olarak kabul edilir.

Cumhuriyetin ilanı ve anayasallaşma

Cumhuriyetin ilan edilmesiyle egemenlik halka geçmiş, yönetilenin yönettiği yönetim anlayışı benimsenmiştir. 1924 tarihli Anayasa cumhuriyet ilkesini, egemenliğin halka ait olduğunu ve eşitliği güvence altına almış; halifenin memuriyeti bu dönemde kaldırılmıştır. Başkanlık sistemi ise 1 Ekim 1923 tarihli anayasa değişikliğiyle benimsenmiş, böylece yürütmenin başı Cumhurbaşkanı olarak belirlenmiştir.

Yasama, yürütme ve yargı birbirinden ayrılmıştır. Yargıtay 1921'de, Danıştay 1933'te kurulmuş; yargının bağımsız ve tarafsız olması devletin temel ilkelerinden biri sayılmıştır. Hükümet TBMM içinde kurulmuş, başbakan meclis içinde seçilerek belirlenmiştir. Yerel yönetim birimleri yeniden düzenlenirken halkın yönetime katılımı genişletilmeye çalışılmış, muhtarların seçimi ve meclislerin oluşturulması bu yöne örnek olmuştur.

Siyasal alanda yapılan bu değişiklikler, diğer alanlardaki inkılapların siyasal istiknara dayanan bir zeminde yürütülmesini sağlamıştır. Başka bir anlatımla siyasal kurumlar değişmeden eğitim, hukuk ve ekonomi alanında kalıcı sonuçlar elde edilemeyeceği kabul edilmiştir.

Atatürk ilkeleri ve inkılapların dayanağı

Siyasal alanda yapılan inkılapların dayandığı ilkeler dönemin düşüncesini özetler. Cumhuriyetçilik yönetim biçimini değiştirmeyi ve halkı yönetimde söz sahibi yapmayı; Laiklik din ile devlet işlerinin ayrılmasını ifade eder. Halkçılık halkın yönetimde belirleyici olmasını, Milliyetçilik ise devletin de toplumun da millî olmasını hedefler. Devletçilik düzenin sürekliliğini korumayı, İnkılapçılık ise gerekli görülen değişimleri yapmakta ısrar etmeyi savunur. Atatürk bu ilkeleri kendisine ait Nutuk adlı eserinde anlatmıştır.

İlkeler birbirinin yerine geçen maddeler değil, birbirini tamamlayan ilkelerdir. Cumhuriyetçilik olmadan halkçılığın siyasal karşılığı oluşmaz; laiklik olmadan din ile devlet işlerinin ayrılması mümkün olmaz. Bu nedenle ilkeler, inkılapların hem gerekçesi hem de değerlendirme ölçütüdür.

Sık yapılan hatalar

• Tanzimat ile Islahat'ı aynı hareket sanmak: İkisi ayrı dönemlerde ve farklı metinlerle yürütülmüştür.
• Değişimlerin yönünü karıştırmak: Osmanlı'daki değişim yukarıdan aşağıya, Cumhuriyet inkılapları ise halkın iradesine dayanarak yürütülmüştür.
• İnkılapları yalnızca hukuk alanıyla sınırlama: İnkılaplar siyasal, hukuki, eğitim ve ekonomik alanlarda birlikte yürütülmüştür.
• Yerel yönetimlerde halk katılımını göz ardı etmek: Muhtarların seçimi ve meclislerin oluşturulması katılımı genişletmiştir.

Özet ve kendini dene

Siyasi alanda yapılan inkılaplar, Türk modernleşmesinin kurumsal yüzüdür. Tanzimat ve Islahat'ın yukarıdan aşağıya yönelen değişimleri sonuç vermemiş; Cumhuriyet döneminde egemenlik halka geçmiş, anayasa yenilenmiş, yasama yürütme yargı birbirinden ayrılmış ve yargı bağımsızlaştırılmıştır. Bu değişiklikler Cumhuriyetçilik, Laiklik, Halkçılık, Milliyetçilik, Devletçilik ve İnkılapçılık ilkeleriyle açıklanır. Kendini dene: bir olayın hangi alanda yapılan inkılap olduğunu, bir ilkenin siyasal alandaki karşılığını ve Osmanlı dönemi değişimleriyle Cumhuriyet inkılapları arasındaki farkı açıklayabiliyor musun?

Ne Öğreneceğiz

Siyasi alanda yapılan inkılaplar ve ilkeler, temel kavramlar ve sınav soru tipleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Türk modernleşmesinin siyasi alandaki karşılığını açıklar.
• Tanzimat ve Islahat hareketleriyle Cumhuriyet inkılaplarını karşılaştırır.
• Cumhuriyetin anayasallaşma sürecinde yasama, yürütme ve yargının görevlerini ayırt eder.
• Atatürk ilkelerinin siyasi alandaki karşılıklarını yorumlar.
• Siyasi alanda yapılan inkılapların gerekçelerini değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Siyasi alanda yapılan inkılapların temel amacı, halkın yönetimde söz sahibi olmasını sağlamaktır.
• Tanzimat ve Islahat'ın ortak yanı devleti ayakta tutma amacı, ortak eksiği ise değişimin yukarıdan aşağıya yapılmasıdır.
• Cumhuriyetin ilanıyla egemenlik halka geçmiş, yönetilenin yönettiği anlayış geçerli olmuştur.
• 1924 tarihli Anayasa egemenliğin gerçek sahibi olarak TBMM'yi göstermiştir.
• Yargıtay 1921'de, Danıştay 1933'te kurulmuş; yargının bağımsız ve tarafsız olması esastır.
• İnkılaplar birbirini tamamlayan ilkeler üzerinde yürütülmüş, hiçbiri tek başına yeterli görülmemiştir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Tanzimat ve Islahat hareketlerinin ortak amacı ve ortak eksiği nedir?

1. Adım 1: Her iki hareketin de devletin iç düzenini düzeltme amacını taşıdığını belirle.
2. Adım 2: Değişimlerin halkın katılımı olmadan, yukarıdan aşağıya doğru yürütüldüğünü ekle.
3. Adım 3: Bu nedenle değişimlerin günlük hayata yansımadığını ve sonuç vermediğini belirt.

Sonuç/cevap: Ortak amaç devleti ayakta tutmaktır; ortak eksiği ise değişimlerin yukarıdan aşağıya, halkın katılımı olmadan yapılmasıdır.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir öğrenci Atatürk dönemi inkılaplarının yalnızca hukuk alanında yapıldığını söylemektedir. Bu ifade nasıl düzeltilir?

1. Adım 1: İnkılapların yalnızca hukukla sınırlı olmadığını tespit et.
2. Adım 2: Siyasal, eğitim ve ekonomi alanlarında da değişiklik yapıldığını ekle.
3. Adım 3: Alanların birlikte ve aynı siyasal irade çerçevesinde yürütüldüğünü yaz.

Sonuç/cevap: İnkılaplar siyasal, hukuki, eğitim ve ekonomik alanlarda birlikte yürütülmüştür; yalnızca hukuk alanıyla sınırlı değildir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Tanzimat ile Islahat'ın karşılaştırılması konusunun adımları:

1. Adım 1: Her iki hareketin de devletin iç düzenini düzeltme amacını taşıdığını belirle.
2. Adım 2: Değişimlerin halkın katılımı olmadan, yukarıdan aşağıya doğru yürütüldüğünü ekle.
3. Adım 3: Bu nedenle değişimlerin günlük hayata yansımadığını ve sonuç vermediğini belirt.

Karşılaştırma Tablosu