Atatürk Dönemi'ndeki Dış Siyasi Gelişmeler

Konu Anlatımı

Konunun Çerçevesi: Atatürk Dönemi'ndeki Dış Siyasi Gelişmeler

Millî Mücadele'nin siyasal amacı yalnızca toprak kurtarmak değil, ülkeyi uluslararası alanda tanınan egemen ve bağımsız bir devlet yapmaktı. Savaşın kendisi bu sonucu tek başına vermezdi; dış siyasi gelişmeler denilen antlaşmalar zinciri, askerî zaferi kalıcı bir hukukî düzene dönüştürdü. Bu konu, Lojane'de (bugünkü yazımıyla Lozan) toplanan konferansı, Mudanya'daki ateşkes girişimini ve sınırların kesinleşme sürecini ele alır.

Savaş Sonrası Beklentiler ve Topyekûn Arayışları

Mudanya ve Lozan görüşmeleri sırasında İtilaf Devletleri, özellikle İngiltere ve Fransa, Osmanlı topraklarının paylaşılmasını, manda yönetimi kurulmasını ve Anadolu'nun bölünmesini öngören bir çözüm arayışındaydı. Türkiye ise kendi toprak bütünlüğünü ve siyasal bağımsızlığını ulusal iradenin oluşturduğu tek devlet etrafında topluyordu. Bu iki yaklaşım arasındaki fark, konferanslarda tartışılan asıl meseleydi.

Buna karşılık Türkiye'nin 1921 yılında imzaladığı dostluk antlaşmaları güçlü bir dış destek ağı oluşturmuştur. Sovyetlerle imzalanan antlaşma, Türkiye'yi iç siyasal çekişmelerin bulunduğu bir ortamdan çıkarıp uluslararası tanınırlık arayan bir devlet haline getirmiştir.

Mudanya Konferansı: 12 Aralık 1922 – 4 Şubat 1923

Mudanya Konferansı, Batılı Devletlerin Türk siyasal temsilcilerini Anadolu'ya davet etmesiyle açılmıştır. Türkiye'yi İsmet İnönü başdelege olarak temsil etmiş; heyette Hasan Saka ve Rıza Nur yer almıştır. İtilaf Devletleri tarafından General Harington (İngiltere), General Charpy (Fransa), General Palazzo (İtalya) ve Dimitrios Kaklamanos (Yunanistan) görüşmelere katılmıştır. İstanbul'daki hükümetin temsilcileri çağrılmış, ancak katılmamışlardır; bu tutum, konferansın Ankara'da kurulan hükümetin tek meşru temsilci olduğunu göstermiştir.

Görüşmelerde Mudanya Ateşkesi taslağı üzerinde uzlaşmaya varıldı ve ateşkes 11 Şubat 1923'te imzalandı. Buna rağmen Yunan heyeti ateşkesi kabul etmedi.

Mudanya Ateşkesi'nin Kabul Edilmeme Nedenleri

Kabul edilmemenin temel nedeni, Yunanistan'ın Ankara'da toplanan meclisi meşru kabul etmemesi ve Türk heyetinin görüşmeye katılmasına izin vermemesidir. Ayrıca Rumeli'den Yunan askerlerinin çekilmesi meselesinde anlaşma sağlanamamış; Yunan heyeti askerlerin ancak Edirne tahliy edildikten sonra çekileceğini ileri sürmüştür. İstanbul ve Boğazlar meselesinde de Türk talepleri karşılanmamıştır. Bu nedenle Mudanya'da sözü edilen düzenlemeler Lozan'da masaya yatırılmış, aynı meseleler Türkiye'nin lehine Lozan Antlaşması'nda çözülmüştür.

Lozan'a geçiş sürecinde Rıza Nur tarafından Londra'ya gidilmiş, Türkiye'nin haklılığı İngiliz kamuoyuna anlatılmıştır. Bu dönemde izlenen strateji, kendi iradesiyle masaya oturan bir devletin meşruiyetini uluslararası alanda kanıtlama iradesiydi.

Lozan Konferansı'nın Toplanması ve Türk Heyeti

Mudanya Ateşkesi'nin reddedilmesinin ardından İsmet İnönü, dünya devletlerini toplanmaya davet etti ve Lozan Konferansı 23 Kasım 1922 – 4 Şubat 1923 tarihleri arasında İsviçre'nin Lozona kasabasında toplandı. Türk heyetinin başdelegesi İsmet İnönü'ydü; heyette Hasan Saka (Dışişleri Bakanı), Rıza Nur (Maarif Vekili) ve Tevfik Rüştü Aras (Sıhhat Vekili) bulunuyordu. Görüşmelerin sonunda Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923'te imzalandı.

Lozan Antlaşması'nın Başlıca Hükümleri

Lozan Antlaşması'nın en önemli hükümleri şunlardır: Türkiye'nin siyasal bağımsızlığı ve egemenliği uluslararası düzeyde tanındı; kapitülasyonlar kaldırıldı; sınırlar, esas olarak 1918 Mondros Ateşkesi'nde çizilen sınırlar kabul edildi; Boğazlardan geçiş serbest bırakıldı ve İstanbul'da Türklerin sınırlı sayıda askerî kuvvet bulundurmasına izin verildi; mübadele kararlaştırıldı; Osmanlı borçları meselesi ise kesin biçimde çözümlenmedi. Konferansta Türkiye ile diğer devletler arasında ayrıca dostluk ve iş birliği antlaşması imzalanmadı.

Mübadelede Rum mukimi Türkler karşılığında Türk mukimi Rumlar yurt dışına gönderildi; böylece Anadolu'daki Rum nüfusu azaltılmış, ülke içi nüfus dengesi millî esaslara göre kurulmuştur. Ermeni mukimlerin sayısı ve yerleşimi konusunda özel bir düzenleme getirilmemiştir.

Kavram Karşılaştırması: Mudanya, Ankara ve Lozan

Üçü de Türkiye'nin dış siyasetinde belirleyici olmuştur; ancak nitelik ve zaman bakımından farklılaşırlar. Ankara Antlaşması bir dostluk metnidir, Mudanya Ateşkesi geçici bir anlaşmadır, Lozan Antlaşması ise kalıcı bir barış antlaşmasıdır.

Ülke Sınırlarının Kesinleşmesi ve Hatay Meselesi

Lozan'da sınırlar büyük ölçüde Mondros sınırları olarak kabul edildiğinden bugünkü sınırlarımızın ana çizgisi bu aşamada belirlenmiş oldu. Doğu'da Kazım Karabekir'in ilerlemesiyle Kars ve Ardahan 1920'de yeniden alınmış, Doğu sınırı güvenceye alınmıştır. Ankara Antlaşması ile Marmara Denizi'ndeki Bozcaada, Gökçeada, Tavuk Adası, Avşa ve Paşalimanı adaları Türkiye'ye devredilmiş, İtalyanlar Anadolu'dan çekilmeyi kabul etmiştir.

Lozan'da Arap sınırlarının kesinleştirilmemesi en önemli açık kalan konuydu. Sanca (Hatay) bölgesi 1921 Ankara Antlaşması ile Suriye sınırları içinde bırakılmış, 1938'de Hatay Devleti kurulmuş, bölge 29 Haziran 1939'da imzalanan Hatay Antlaşması ile Türkiye'ye katılmıştır.

Sık Yapılan Hatalar

En sık hata Lozan'da sınır değişikliği yapıldığı düşünülmesidir; sınırlar esas olarak Mondros sınırları kabul edilmiştir. İkinci hata, Lozan'da dostluk antlaşması imzalandığı yönündedir; imzalanmamıştır. Üçüncü hata, Hatay'ın Lozan'da kesinleştiği düşüncesidir. Dördüncü hata, Ankara Antlaşması'nın Yunanistan'la imzalandığı sanılmasıdır; taraf İtalya'dır.

Sınav Odaklı Not: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?

Tarih sorularında tarih, yer, taraf ve sonuç zincirini kurun. "Neden kabul edilmedi" tipi sorularda meşruiyet ve Rumeli'den çekilme başlıklarına bakın. Kişi sorularında görev unvanını esas alın: Mudanya ve Lozan başdelegesi İsmet İnönü, Londra ziyaretini yapan Rıza Nur, Doğu Cephesi komutanı Kazım Karabekir, Dışişleri Bakanı Hasan Saka, Müşir olarak görev yapan Fevzi Çakmak. Antlaşma niteliği sorularında önce ateşkes, dostluk veya barış ayrımını yapın, sonra tarih şıklarını eleyin.

Özet ve Kendini Dene

1921'de Ankara Antlaşması ve diğer dostluk antlaşmalarıyla Türkiye dış destek buldu; Mudanya Ateşkesi 11 Şubat 1923'te imzalandı ancak kabul edilmedi; Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te bağımsızlığı ve egemenliği tanıdı, kapitülasyonları kaldırdı ve sınırları belirledi.

Kendini dene: Mudanya Ateşkesi ile Lozan Antlaşması arasındaki iki farkı yazın. Lozan'da sınırın neden Mondros sınırlarına göre belirlendiğini açıklayın.

Ne Öğreneceğiz

Lojane, Mudanya, Ankara Antlaşması, ülke sınırları. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Mudanya Konferansı'nın amacını, katılımcılarını ve sonuçlarını açıklar.
• Mudanya Ateşkesi'nin neden kabul edilmediğini analiz eder.
• Lozan Konferansı'nın toplanma sürecini ve Türk heyetini karşılaştırır.
• Lozan Antlaşması'nın başlıca hükümlerini ve sonuçlarını yorumlar.
• Ülke sınırlarının kesinleşme sürecini ve Hatay meselesini değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Lozan Antlaşması, Türkiye'nin bağımsızlığını ve egemenliğini uluslararası düzeyde tanıyan ilk büyük antlaşmasıdır.
• Lozan'daki sınırlar esas olarak 1918 Mondros Ateşkesi'nde çizilen sınırlardır.
• Mudanya Ateşkesi imzalanmış, ancak Yunan heyeti tarafından kabul edilmemiştir.
• Ankara Antlaşması Türkiye ile İtalya arasında 13 Mart 1921'de imzalanmıştır.
• Lozan'da kapitülasyonlar kaldırılmış, Boğazlardan geçiş serbest bırakılmıştır.
• Mübadeleyle Anadolu'daki Rum nüfusu azaltılmış, ülke içi nüfus dengesi millî esaslara göre kurulmuştur.
• Arap sınırının kesinleşmemesi nedeniyle Sanca (Hatay) meselesi Lozan sonrasına kalmıştır.
• Lozan Konferansı'nda Türkiye ile diğer devletler arasında dostluk ve iş birliği antlaşması imzalanmamıştır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: 11 Şubat 1923'te imzalanan ancak Yunanistan tarafından kabul edilmeyen metin hangisidir?

1. Adım 1: Verilen tarihin 1923 yılına ait olduğunu tespit et.
2. Adım 2: Aynı yıl içinde imzalanan Mudanya Ateşkesi ile Lozan Antlaşması'nı karşılaştır.
3. Adım 3: Yunanistan'ın kabul etmediğini belirten bilgiye göre sonuca ulaş.

Sonuç/cevap: Mudanya Ateşkesi; imzalanmış ancak Yunan heyeti tarafından kabul edilmemiştir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Antlaşma Türünü Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Verilen tarihin 1923 yılına ait olduğunu tespit et.
2. Adım 2: Aynı yıl içinde imzalanan Mudanya Ateşkesi ile Lozan Antlaşması'nı karşılaştır.
3. Adım 3: Yunanistan'ın kabul etmediğini belirten bilgiye göre sonuca ulaş.

Karşılaştırma Tablosu