Atatürk Dönemi'ndeki İç Siyasi Gelişmeler

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda Atatürk Dönemi'ndeki iç siyasi gelişmeleri ele alacağız. Konunun omurgasını üç gelişme oluşturur: saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı ve siyasi partilerin kurulması. Bu üç başlık birbirinden bağımsız kararlar değildir; her biri bir öncekinin doğurduğu siyasi sorunu çözmeye yönelmiştir.

1. Padişahlık ve halifelik makamlarının neden sorgulandığını açıklarsınız.
2. Saltanatın hangi tarihte ve hangi organ tarafından kaldırıldığını belirleyersiniz.
3. Halifeliğin siyasi işlevinin nasıl sona erdiğini irdelersiniz.
4. Cumhuriyetin ilanının devlet şekli bakımından getirdiği sonucu karşılaştırırsınız.
5. Siyasi partilerin kuruluş amaçlarını ve örneklerini değerlendirirsiniz.

Ön Bilgi: Tasarruf Devrinde Siyasi Arayış

Bu dönemde saltanat ile halifelik makamları birbirine bağlıydı ve iki makam da aynı kişide toplanmıştı. Böylece din ile siyaset arasındaki iç içelik, yeni kurulan devletin en büyük siyasi sorunu olarak görülüyordu. Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasının ardından bu sorunun çözümü gündeme gelmiş ve meclis çalışmaları iki temel başlık üzerinde yoğunlaşmıştır: saltanatın kaldırılması ve halifeliğin siyasi işlevinin sona ermesi.

Her iki karar da halkın egemenliğini esas alan bir meclis tarafından verilmiştir. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmış, halifeliğin saltanat makamı biçimindeki niteliği ise 3 Mart 1924'te ortadan kaldırılmıştır. Aradaki süreçte devletin şekli 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edilerek belirlenmiş ve siyasi parti kurma hareketi kurumsallaşmaya başlamıştır.

Basit Örnek: Siyasi Gelişmeleri Tarihle Eşleştirme

Konuyu anlamanın en kolay yolu tarihleri ve kurumları birlikte hatırlamaktır. 1 Kasım 1922 tarihi saltanatın kaldırılmasına, 29 Ekim 1923 tarihi Cumhuriyetin ilanına aittir. 3 Mart 1924 tarihi ise halifeliğin saltanat makamı biçiminde kaldırılmasına denk gelir. Üç tarih karıştırılmamalı, gerektiğinde en eskiden en yeniye doğru sıralanmalıdır.

Saltanatın Kaldırılması: 1 Kasım 1922

Saltanatın kaldırılması, Büyük Millet Meclisi'nin 1 Kasım 1922 tarihinde verdiği bir karardır. Karar oylanarak kesinleşmiş ve padişahlık makamı ortadan kalkmıştır. Böylece devlet başkanlığı, hanedan mensubunun değil meclis çoğunluğunun belirlediği bir kişinin eline geçmiştir. Alınan kararın sonucunda ortaya çıkan yeni bir siyasi sorun vardır: başkanlık makamının yeni sahibi kim olacaktır?

Saltanatın kaldırılması tek başına bu sorunu çözmemiştir. Üstelik halifelik o sırada siyasi bir makam olmaktan çıkarılmadığı için başkanlık konusundaki tartışma devam etmiştir. Bu nedenle iç siyasi gelişmelerin ikinci adımı, saltanattan sonra halifeliğin durumunun düzenlenmesidir.

Halifeliğin Saltanat Makamı Olarak Kaldırılması: 3 Mart 1924

Saltanatın kaldırılmasından sonra halife, ülkenin siyasi işlerinde de söz sahibi olmayı sürdürdüğü için meclis harekete geçti. 3 Mart 1924'te Büyük Millet Meclisi, halifeliğin saltanat makamı biçiminde kaldırılmasına karar verdi. Kararın uygulanmasında gecikme yaşandı; halifenin karara uyması konusundaki tartışmalar süreci uzatmıştır.

Sonuçta halife, yalnızca dinî işlerle ilgilenen bir makama dönüştü ve halifenin siyasi iktidarı sona erdi. Böylece din siyasetten tamamen ayrıldı, devlet dinden çekildi ve din ile siyasetin aynı elde toplanması engellendi. İç siyasi gelişmeler bakımından bu kararın önemi, devletin siyasi düzeninin tek bir makama indirgenmiş olmasıdır.

Cumhuriyetin İlanı: 29 Ekim 1923

Saltanatın kaldırılmasından sonra ortaya çıkan boşluğu doldurmak ve devletin şeklini kesinleştirmek amacıyla Büyük Millet Meclisi 29 Ekim 1923'te Cumhuriyeti ilan etti. Bu kararla saltanat düzeni resmen sona erdi ve devletin şekli milletin egemenliğine dayanan Cumhuriyet olarak belirlendi.

Cumhuriyetin ilanı birden çok siyasi sonuç doğurdu. İlk olarak Cumhuriyetin ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk olmuş, yürütmenin başına geçen İsmet İnönü başbakanlığında ilk Cumhuriyet hükümeti kurulmuştur. İkinci olarak Cumhuriyet Halk Fırkası yeni rejimi güçlendirmek amacıyla kurulmuş ve siyasi hayatın merkezine yerleşmiştir. Üçüncü olarak yeni devlet düzeni 1924'te kabul edilen anayasa ile kurumsal bir temele oturtulmuştur.

Siyasi Partilerin Ortaya Çıkışı

Cumhuriyet döneminde siyasi parti kurma hareketi kurumsallaşmıştır. Cumhuriyet Halk Fırkası 9 Şubat 1923'te kurulmuş; kurucuları arasında Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak yer almıştır. Parti, ilk genel başkanı olan İsmet İnönü'nün yönetiminde siyasi hayatı yürütmüş ve 1935'te adını Cumhuriyet Halk Partisi olarak değiştirmiştir.

Cumhuriyet Halk Fırkasından önce Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası adıyla bir parti kurulmuş, ancak bu parti kısa süre sonra kapatılmıştır. Daha sonra 1930'da Nuri Demirağ tarafından Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulmuş ve bu parti de muhalefet denemesi olarak kısa süre içinde sona ermiştir. İki parti denemesi, ülkede çok partili siyasi hayat arayışının erken örnekleridir.

Saltanat döneminde siyasi partilerin kurumsallaşamamış olması ile Cumhuriyet döneminde parti fikrinin yerleşmesi arasındaki fark, siyasi düzenin niteliğini değiştirmiştir. Parti kurma hakkının varlığı tek başına yeterli değildir; partilerin mecliste temsil edilebilmesi ve iktidarı yarışabilmesi de gerekir. Bu nedenle çok partili siyasi hayatın kalıcı biçimde yerleşmesi, özellikle 1940'ların ortalarından itibaren belirginleşmiştir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek: Tarihleri Doğru Sıralama

Bir soruda 1922, 1923 ve 1924 yıllarına ait gelişmeler karışık olarak verilmiştir.

1. Adım 1: Yılları en eskiden en yeniye doğru sıralayın: 1922, 1923, 1924.
2. Adım 2: 1922'yi eşleştirin; 1 Kasım 1922 saltanatın kaldırılması tarihidir.
3. Adım 3: 1923'ü eşleştirin; 9 Şubat 1923 Cumhuriyet Halk Fırkasının kuruluşu, 29 Ekim 1923 ise Cumhuriyetin ilanıdır.
4. Adım 4: 1924'ü eşleştirin; 3 Mart 1924 halifeliğin saltanat makamı biçiminde kaldırılmasıdır.

Bu adımlar uygulandığında doğru sonuç bulunur: saltanatın kaldırılması en erken, Cumhuriyetin ilanı ikinci, halifeliğin kaldırılması ise en son tarihli gelişmedir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Birincisi, saltanatın kaldırılması ile Cumhuriyetin ilanının aynı tarih olduğunu zannetmektir. İlk karar 1 Kasım 1922'de, ikincisi 29 Ekim 1923'te verilmiştir. İkincisi, halifeliğin de 1 Kasım 1922'de kaldırıldığı inancıdır; halifelik konusundaki karar bu tarihten sonra, 3 Mart 1924'te alınmıştır. Üçüncüsü, Cumhuriyet ilanıyla birlikte bütün partilerin birden kurulduğunu sanmaktır; parti kuruluşları farklı yıllara dağılmıştır.

Sınav Odaklı Ek Not

Tarih sorularında dört tarihi birbirine karıştırmamak için şu sırayı ezberleyin: 1 Kasım 1922 saltanatın kaldırılması, 9 Şubat 1923 Cumhuriyet Halk Fırkasının kuruluşu, 29 Ekim 1923 Cumhuriyetin ilanı, 3 Mart 1924 ise halifeliğin saltanat makamı biçiminde kaldırılmasıdır. Kişi sorularında ise unvan değil tam ad aranır: Cumhuriyetin ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, ilk Cumhuriyet hükümetini İsmet İnönü kurmuştur, Cumhuriyet Halk Fırkasının ilk genel başkanı da İsmet İnönü olmuştur.

Karşılaştırma sorularında aynı olan ile farklı olan ayrımına dikkat edin. Saltanatın kaldırılması ile Cumhuriyetin ilanı aynı organın kararlarıdır; aralarındaki temel fark, birinde makamın kaldırılması, diğerinde devletin şeklinin belirlenmesidir.

Özet ve Kendini Dene

Özetle: Saltanat 1 Kasım 1922'de Büyük Millet Meclisi tarafından kaldırılmış, Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiş, halifeliğin saltanat makamı biçimindeki niteliği 3 Mart 1924'te ortadan kaldırılmıştır. Siyasi parti kurma hareketi Cumhuriyet Halk Fırkası ile kurumsallaşmış, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ile Serbest Cumhuriyet Fırkası bu süreçteki kısa ömürlü denemeler olmuştur.

Kendini dene: Bu özetten hareketle saltanatın kaldırılma tarihini, Cumhuriyetin ilan tarihini ve Cumhuriyet Halk Fırkasının kuruluş yılını yazarak hatırlamayı pekiştirebilirsin.