Millî Mücadele'nin Hazırlık Sürecinde Yaşanan Olaylar

Konu Anlatımı

Konunun Çerçevesi: Bu Konu Neden Önemli?

Millî Mücadele, uzun bir hazırlık sürecinden sonra başlamış değildir. Cihan Harbi'nin son aylarında Osmanlı Devleti'nin içinde bulunduğu büyük sıkıntı, Mondros Ateşkesi ile birlikte ortaya çıkan yenilgi ve çözülme ve bu çözülmenin ardından gelen örgütlenme çalışmaları, mücadelenin yapısal temelini oluşturmuştur. Bu yüzden yaşanan olaylar, tek tek tarihler olarak değil, birbirine bağlı bir süreç olarak okunmalıdır.

Cihan Harbi ve Osmanlı'nın Hazırlıksız Yakalanması

Cihan Harbi (I. Dünya Savaşı) 1914-1918 yılları arasında yaşanmıştır. Osmanlı Devleti savaşa girerken iç çekişmeler bitmemiş, ordu yeniden düzenlenememiş, ekonomi savaş taşıyamayacak kadar zayıftı. 1914 yılında Almanya ile ittifak imzalanırken Rusya ile de savaşmama mutabakatına varılmıştı.

Osmanlı birden çok cephede mücadele etmiştir: Kafkas Cephesi'nde Sarıkamış, Çanakkale Cephesi'nde İtilaf donanmasının boğazı kapatma girişimi, Sina Cephesi'nde İngiliz-Filistin harekâtı, Irak ve Hicaz cephelerinde ise ağır kayıplar yaşanmıştır. 1916'dan itibaren Hicaz'da Arap isyanı yayılmış, iç bölgelerde yeni isyanlar çıkmıştır.

Bu sonuçlar ülkeyi iki büyük ihtiyaçla karşı karşıya bırakmıştır: yenilginin sonuçlarını kabul etmek ya da yeniden bir direniş örgütlemek. Osmanlı hükümetleri ikinci yolu seçemeyince ateşkes arayışına girmiştir.

Mondros Ateşkesi: 3 Ekim 1918

Mondros Ateşkesi 3 Ekim 1918'de Mudanya'da, İtilaf Devletleri'nin gemilerinde imzalanmıştır. Ateşkeyi Osmanlı adına Dışişleri Bakanı Rıza Tevfik Büyüktaş, İtilaf Devletleri adına ise İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcileri imzalamıştır.

Ateşkenin başlıca şartları şunlardı: Osmanlı ordusunun terhis edilmesi, İstanbul'da yalnızca yaklaşık 10 bin kişilik garnizon bırakılması, İstanbul, Çanakkale ve İzmir'in işgal edilmesi, Adana, Mersin, Erzurum, Sivas, Elazığ ve Batum gibi vilayetlerin karadan işgali, suların İtilaf donanmasına açılması ve Ermeniler için özel bir güvenlik teşkilatı kurulmasına izin verilmesi.

13 Kasım 1918'de İstanbul'un işgal edilmesi, 15 Kasım 1918'de düzenlenen tecil mitingi ve hükümet değişiklikleri ülkede büyük bir moral çöküş yaratmıştır. Ateşkesin ateşkes olması, direnişin hukuki ve örgütlü bir zemine oturtulması gerektiği fikrini güçlendirmiştir.

Amasya Genelgesi: 21-22 Ekim 1919

Amasya Genelgesi, Mustafa Kemal tarafından 9. Ordu Müftüsü sıfatıyla 21-22 Ekim 1919'da hazırlanmıştır. Genelge, bölgedeki Müdafaa-i Hukuk kuruluşlarına gönderilmiş; milletin ve ordunun içinde bulunduğu tehlikeyi açıklamış, kongre toplanmasını önermiştir.

Genelgenin önemi, ilk kez yazılı bir belgeyle kurtuluş yolunun kongre olduğu düşüncesinin ortaya konmasıdır. Genelgede saltanatın ve hükümetin düşman elinde bulunduğu, milletin kendi iradesini kendi temsilcileri aracılığıyla ortaya koyması gerektiği vurgulanmıştır.

Genelgenin ardından bölgede bir araya gelen Müdafaa-i Hukuk kuruluşları kongreyi Erzurum'da toplama kararı almıştır.

Erzurum Kongresi (23-26 Ocak 1920)

Erzurum Kongresi 23-26 Ocak 1920'de toplanmıştır. Kongreye Doğu Anadolu'daki Müdafaa-i Hukuk heyetleri katılmış; ayrıca Erkan-ı Harbiye Reisi Fevzi Çakmak ile İstanbul'dan gelen eski bakanlar kongrede yer almıştır. Kongrenin başkanlığını Mustafa Kemal yapmıştır.

Kongrede alınan kararların başlıcaları şunlardır: millî birlik ve ülke bütünlüğü ilkesi, İstanbul Hükümeti'nin meşru temsilci sayılmaması, temsil heyetinin kurulması, yabancı ülkelere heyetler gönderilerek dünya kamuoyuna başvurulması ve Doğu illerinin savunulması.

Sivas Kongresi (2-12 Eylül 1920)

Sivas Kongresi 2-12 Eylül 1920'de Mustafa Kemal başkanlığında toplanmıştır. Kongreye Erzurum Kongresi'nden gelen heyetlerin yanı sızca Ankara merkezli Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Heyeti temsilcileri katılmıştır. Böylece kongrenin kapsamı bütün Anadolu'yu kapsamıştır.

Sivas Kongresi, Amasya Genelgesi ile Erzurum Kongresi'nin kararlarını tekrar ederek onaylamış; ülke bütünlüğü, millî birlik ve İstanbul Hükümeti'nin tanınmaması yönündeki ilkeleri korumuştur. Alınan kararlar doğrultusunda bölgedeki Müdafaa-i Hukuk heyetlerinin TBMM'ye temsilci göndermesi kararlaştırılmıştır.

Mustafa Kemal, Sivas Kongresi'nde Yıldız ve Hamidiye gemilerinde görevli Alman subaylarına altın verilip Malta'ya gönderildiğini hatırlatarak milletin safına geçmeyeceğini belirtmiştir.

Kavram Karşılaştırması: Genelge mi, Kongre mi?

Genelge, bir ordu müftüsünün bölgedeki kuruluşlara gönderdiği yazılı uyarıdır; kararları bizzat oluşturmaz, uyarı ve çağrı niteliği taşır. Kongre ise temsilcilerin katıldığı, karar aldığı ve bu kararları temsil gücü olarak ortaya koyan toplantıdır. Bu yüzden Amasya'da kongre toplanmamış, Erzurum ve Sivas'ta toplanmıştır.

Erzurum Kongresi ile Sivas Kongresi arasındaki temel fark kapsamdır: Erzurum Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk heyetleriyle, Sivas ise Anadolu'nun genelini temsil eden heyetlerle toplanmıştır. Sivas Kongresi'nde ayrıca millî iradenin meclis çatısı altında toplanması yönünde kararlar pekiştirilmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

En yaygın hata Amasya Kongresi'nden söz etmektir; Amasya'da toplanan bir kongre yoktur, orada genelge yayımlanmıştır. İkinci hata, Erzurum Kongresi'nin bütün Anadolu'yu temsil ettiğini düşünmektir. Üçüncü hata, Mondros Ateşkesi'nin bir barış antlaşması olduğunu zannetmektir; ateşkes antlaşmasıdır. Dördüncü hata, kongre kararlarının tek başına yeterli sayılarak örgütlenme adımının gerekliliğini görmemektir.

Sınav Odaklı Not: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?

Tarih sorularında tarih, olay, kişi, sonuç zincirini kurmak hızlı çözüm sağlar. Önce sorunun tarih mi, kişi mi, yer mi sorduğunu belirleyin. İlk kez ortaya konulan fikir tipi sorularda genelgenin rolü aranır; bütün Anadolu'yu temsil ifadesi geçtiğinde ise Sivas Kongresi işaretlenir. Kişi sorularında görev unvanıyla eşleştirme yapılır: kongre başkanı Mustafa Kemal, ateşkesi Osmanlı adına imzalayan Rıza Tevfik Büyüktaş, Erzurum'a Erkan-ı Harbiye Reisi olarak katılan Fevzi Çakmak.

Özet ve Kendini Dene

Cihan Harbi Osmanlı'yı hazırlıksız yakaladı; 1918'de Mondros Ateşkesi ile yenilgi ve işgal süreci başladı. Amasya Genelgesi (1919) kongre fikrini ortaya koydu; Erzurum Kongresi (1920) Doğu Anadolu adına kararlar aldı; Sivas Kongresi (1920) bu kararları bütün Anadolu için pekiştirdi. Yaşanan olayların ortak ekseni, millî iradenin kendi temsilcileri aracılığıyla ortaya çıkması fikridir.

Kendini dene: Amasya Genelgesi ile Erzurum Kongresi arasındaki iki farkı yaz. Sivas Kongresi'nde TBMM ile ilgili alınan kararı açıkla.

Ne Öğreneceğiz

Cihan Harbi, Mondros, Amasya, Erzurum ve Sivas kongreleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Cihan Harbi'nin Osmanlı Devleti üzerindeki sonuçlarını açıklar.
• Mondros Ateşkesi'nin şartlarını ve sonuçlarını yorumlar.
• Amasya Genelgesi'nin hazırlanma sürecini ve önemini analiz eder.
• Erzurum ve Sivas kongrelerinin tarih, yer, katılımcı ve kararlarını karşılaştırır.
• Genelge ile kongre arasındaki yapısal farkı ve hazırlık sürecinin bütünlüğünü değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Cihan Harbi Osmanlı'yı hazırlıksız yakaladı; ordu birden çok cephede aynı anda mücadele etmek zorunda kaldı.
• Mondros Ateşkesi bir ateşkes antlaşmasıdır; Lozan'dan önce, 1918'de imzalanmıştır.
• Ateşkeyi Osmanlı adına Dışişleri Bakanı Rıza Tevfik Büyüktaş imzalamıştır.
• Amasya Genelgesi'ni Mustafa Kemal 9. Ordu Müftüsü sıfatıyla hazırlamış ve kongre fikrini ortaya koymuştur.
• Erzurum Kongresi Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk heyetlerini toplamış, temsil heyetinin kurulmasını kararlaştırmıştır.
• Sivas Kongresi bütün Anadolu'yu kapsamış ve Müdafaa-i Hukuk heyetlerinin TBMM'ye temsilci göndermesi kararını almıştır.
• Kongrelerin ortak ilkesi millî birlik, ülke bütünlüğü ve millî iradenin temsilciler aracılığıyla ortaya çıkmasıdır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Amasya'da Müdafaa-i Hukuk kuruluşlarına gönderilen yazılı uyarı ile Erzurum'da toplanan toplantı arasındaki temel fark nedir?

1. Adım 1: Amasya'da ortaya çıkan metnin bir genelge olduğunu ve görevlisi tarafından bölgedeki kuruluşlara gönderildiğini tespit et.
2. Adım 2: Genelgenin yalnızca uyarı ve çağrı niteliği taşıdığını, karar organı olmadığını not et.
3. Adım 3: Erzurum'da ise temsilcilerin toplanıp karar aldığını, dolayısıyla bunun bir kongre olduğunu belirt.

Sonuç/cevap: Amasya'daki metin bir genelgedir ve yalnızca uyarı ve çağrı niteliği taşır; Erzurum'daki toplantı ise kongredir ve karar alma organıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Genelge mi Kongre mi? konusunun adımları:

1. Adım 1: Amasya'da ortaya çıkan metnin bir genelge olduğunu ve görevlisi tarafından bölgedeki kuruluşlara gönderildiğini tespit et.
2. Adım 2: Genelgenin yalnızca uyarı ve çağrı niteliği taşıdığını, karar organı olmadığını not et.
3. Adım 3: Erzurum'da ise temsilcilerin toplanıp karar aldığını, dolayısıyla bunun bir kongre olduğunu belirt.

Karşılaştırma Tablosu