Space Organisations

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda space organisations (uzay kuruluşları) dediğimiz kurumları, onların activities (faaliyetlerini) ve bu faaliyetlerin günlük hayatımıza nasıl dokunduğunu inceleyeceğiz. İki temel sözcüğü baştan tanıyalım: space (uzay) Dünya atmosferinin dışındaki alanı, organisation (kuruluş, örgüt) ise ortak bir amaç için bir araya gelmiş kişi ve kurumlar topluluğunu anlatır. Sözcüğün gövdesindeki organise fiili düzenlemek, örgütlemek demektir; bu yüzden organisation sözcüğünde bir düzen kurma fikri vardır. Konunun dil bilgisi tarafı da sınavda sorulur: uzay haberlerinde passive voice (edilgen yapı) çok yaygındır, çünkü eylemi değil sonucu öne çıkarmak gerekir.

Ön Bilgi: Kimler Uzayı İnceler?

Uzay çalışmalarını yürüten başlıca kurumlar vardır. NASA (National Aeronautics and Space Administration) 1958 yılında ABD'de kurulmuş sivil uzay ajansıdır; ESA (European Space Agency) üye devletlerin birlikte kurduğu bir Avrupa kuruluşudur; ISRO Hindistan'da, JAXA Japonya'da, Roscosmos ise Rusya'da benzer görevler üstlenir. Türkiye tarafında uzay faaliyetlerini bilim kurumu UZAY ile Türkiye Uzay Ajansı yürütür. Bu kurumlar birbirine rakip değildir; sık sık aynı görevde cooperation (iş birliği) yapar ve ortak projeler üretir.

Kuruluşların kullandığı araçları tanımak da sorularda işe yarar. rocket (roket) uzay aracını fırlatan taşıyıcıdır; satellite (uydu) Dünya'nın çevresinde dönen, haberleşme ve gözlem için kullanılan yapıdır; probe (uzay sondası) başka gök cisimlerine gönderilen araştırma aracıdır; lander (iniş aracı) bir yüzeye inen, rover (yüzey aracı) ise inilen yüzeyde gezgin araçtır. İnsanların uzun süre yaşadığı space station (uzay istasyonu) ise gözlem ve deney için bir laboratuvardır.

Basit Örnek: Bir Uydu Nasıl Çalışır?

Bir haber cümlesi şöyle kurulabilir: The satellite was launched last summer. (Uydu geçen yaz fırlatıldı.) Cümlede was launched (edilgen biçim) vardır; çünkü uydu kendiliğinden fırlatılmaz, bir kurum tarafından fırlatılır. Aynı olayı etken yapıda anlatmak istersek launch (fırlatmak) fiilini özneye veririz: The agency launched the satellite. (Kuruluş uyduyu fırlattı.) Sınavda bu iki biçim arasındaki farkı soran bir soruyla karşılaşabilirsiniz.

Uydular Dünya çevresinde belirli bir orbit (yörünge) üzerinde döner. Yörüngeler low Earth orbit (Dünya'ya yakın alçak yörünge) ve geostationary orbit (yerinde duran yörünge) gibi adlarla anılır. Launch, orbit, land (inmek) ve dock (kenetlenmek) fiilleri uzay haberlerinin dört temel hareketidir; hepsi düzenli ve tekrar eden eylemleri anlattığı için simple present zamanıyla verilir.

İleri Örnek: Gezegen Araştırması ve İnsanlı Görevler

Uzay kuruluşları iki farklı görev biçimi yürütür. Robotic missions (robotik görevler) uzaktaki gezegenlere insan göndermeden çalışır; crewed missions (insanlı görevler) ise astronautları uzay istasyonuna ya da başka bir cisme taşır. Uzun süreli ve tehlikeli işlerde robot kullanılır, çünkü crews cannot travel (mürettebat çok uzağa seyahat edemez) çok uzaklara. İnsanlı görevlerde ise astronauts (astronotlar) deney yapar, on board (uzay aracının içinde) yaşar ve deneylerin sonuçlarını dünyaya aktarır.

Araştırmaların önemli bir bölümü space debris (uzay enkazı) ile ilgilidir. Yakıtı biten uydular ya atmosferde yanarak ya da parçalanarak yörüngede kalmaya devam eder; bu parçalar alçak yörünge bölgesini kalabalıklaştırır. Bu yüzden space agencies (uzay ajansları) enkazı izleyen merkezler kurmuştur ve eski uyduları kontrollü biçimde yörüngeden düşürmeyi planlar.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Bir metinde geçen şu cümleyi düşünün: The probe was sent to Mars in 1997. (Sonda 1997 yılında Mars'a gönderildi.) Soru şudur: Bu cümlede hangi yapı vardır ve sondayı gönderen kurum kim olabilir? Adım 1: Fiilin was sent biçimi edilgendir; özne eylemi yapan değil, eylemin konusudur. Adım 2: to Mars parçası sondanın hedef cismini gösterir. Adım 3: in 1997 parçası olayın zamanıdır ve yıl ile in edatı kullanılır. Sonuç: Cümlede edilgen yapı vardır ve eylemi yapan bir uzay kuruluşudur.

İkinci örnek cümle şudur: Data from the probe are analysed carefully. (Sondanın verileri titizlikle incelenir.) Burada veriler özne olduğu için are analysed biçimi kullanılır. Uzay metinlerinde öznenin insan değil veri olması sıktır; bu yüzden edilgen yapı günlük dil bilgisi bilgisiyle doğrudan ilişkilidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Launch ile land (inmek) karıştırılır: göndermek için launch, bir yüzeye inmek için land kullanılır.
• Uzay istasyonunda yaşamak için in değil on board ifadesi kullanılır.
• Edilgen yapıda by (tarafından) eki haber metinlerinde çoğu kez atlanır ve cümle bu hâliyle de doğru kabul edilir.
• Space ile universe (evren) karıştırılır; space Dünya'nın dışındaki alanı, universe tüm kozmik yapıyı anlatır.

Sınav Odaklı Ek Not

1. Uzay haberlerinde was launched, was sent, were built gibi edilgen biçimler çok sık gelir; çeldiricide fiilin -ing biçimiyle ya da yanlış zamanla bozulmasına dikkat edin.
2. Kurum adları büyük harfle yazılır ama cümle ortasında the NASA gibi kesin belirtici kullanılmaz; the space agency denir.
3. Yıl, ay ve gün sıralamasında in 2021, on 12 May, at 14.00 biçimleri ayrı ayrı öğrenilmelidir.
4. Metin sorularında asıl soru tek bir kelimeden çok, kurumun activities (faaliyetleri) bölümüdür; metnin son bölümünü okumak çoğu zaman çıkarımı kolaylaştırır.

Özet ve Kendini Dene

Bu konuda uzay kuruluşlarının görevlerini, launch, orbit, land ve dock gibi fiilleri, uzayda yaşamayı anlatan on board ve astronaut sözcüklerini gördük. Kendinizi denemek için: bir kuruluşun fırlattığı uydu, bir sondanın gittiği gezegen ve bir istasyonda yaşayan ekip gibi üç bilgiyi İngilizce yazıp cümleleri edilgen yapıya çevirin. Kurum adlarını büyük harfle yazmayı ve faaliyetleri simple present zamanıyla vermeyi unutmayın.

Karşılaştırma Tablosu