Erdem etiği ve Erdem

Konu Anlatımı

Erdem Etiği Nedir?

Bu konuda erdem etiği ele alınacaktır. Erdem etiği, ahlaki değerlendirmeyi kurallar ve yasaklar dizisinden değil, insanın karakterinden yola çıkar. Temel soru şudur: bir insanın nasıl bir kişi olduğu, onun iyi bir insan olup olmadığını belirler mi? Erdem etiğine göre evet; iyi yaşam, iyi eylemlerden değil iyi bir karakterden doğar, karakter ise uzun süreli alışkanlıklarla oluşur.

Bu yaklaşımın en büyük temsilcisi Aristoteles olmuştur. Onu anlatırken erdemi, karakteri, iyi yaşamı ve orta yolu birlikte düşünmek gerekir. Konu boyunca erdem ve kötülük kavramları, erdemlerin nasıl edinildiği, orta yolun nasıl bulunduğu, pratik aklın rolü ve bu yaklaşıma yöneltilen eleştiriler ele alınacaktır.

Ön Bilgi: Karakter, Huy ve Alışkanlık

Erdemi anlamak için önce karakter kavramına bakmak gerekir. Aristoteles'te karakter, bir insanın davranışlarını yönlendiği kalıcı alışkanlıklar bütünü olarak düşünülür. Karakter dışarıdan verilen bir maske değil, yıllar içinde oluşan bir yapıdır. Bir insan ne söylediğinden çok ne yapmaya alıştığıyla tanınır.

Eski Yunan düşüncesinde huy sözcüğü de aynı bölgeye işaret eder; huy hem karakteri hem doğal eğilimi ifade eder. Erdem bu yüzden doğuştan sahip olunan bir yetenek değildir. Çocukta doğal olarak bulunan bir eğilim, tekrarlanan eylemlerle ya erdeme ya da kötülüğe dönüşür. Aristoteles'e göre insan, düşündüğü şeylerin değil yaptığı şeylerin sonucudur; karakter, biçim ve ölçüyü eylemlerle kazanır.

Bu ayrım, erdemin öğretilebilir olup olmadığı sorusunu da belirler. Aklı ve sağduyuyu öğretmek mümkündür, ama gövdeyi güçlendirmek için spor yapmak gerekir. Erdem de ancak tekrar edilen eylemle kurulur; yalnızca doğruyu bilmek, erdemli olmak için yeterli değildir. Bilme ile yapma arasındaki bu boşluk, konunun en çok sorulan noktalarından biridir.

İyi Yaşam: İyinin En Yüksek Amacı

Aristoteles'e göre insanın bütün eylemlerinin yöneldiği bir son amaç vardır ve bu son amaç iyi yaşamdır. İyi yaşam; çok para kazanmak, haz almak ya da ün sahibi olmak değildir, bunlar yalnızca araçtır. İyi yaşam, insanın en iyi olabileceği şeyi kendi doğasında en iyi biçimde gerçekleştirmesidir.

Bu nedenle erdem ile iyi yaşam arasındaki ilişki karşılıklıdır. Erdem, iyi yaşamın koşuludur; erdemli olmadan iyi yaşam mümkün değildir. Yine iyi yaşam, erdemin amacıdır; çünkü erdemler, kendileri için değil iyi yaşama götürdükleri için değerlidir. Erdemler bu anlamda araç değil iyi yaşamın ta kendisidir.

Orta Yol: İki Aşırılık Arasındaki Ölçü

Erdemlerin en özgün özelliği orta yolda bulunmalarıdır. Her erdem, bir aşırılık ile bir eksikliğin arasında durur; erdemli olan bu aradaki ölçüdür. Örneğin cesaret, korkaklık ile acelecilik arasındadır. Korkak olan gereğinden fazla kaçar, aceleci olan gereksiz yere risk alır; ikisi de cesaret değildir.

Orta yolun en önemli özelliği sabit bir sayı olmamasıdır. Ölçü kişiye göre değişir: birinin iki kadeh şarapla mutlu olması, başkasının sağlığını bozması anlamına gelmez. Aynı biçimde cömertlik, cimrilik ile gösterişçü harcama arasındadır. Bu yüzden erdem, orta yolunu kendisi bulamayan kişiler için hazır bir tarif değildir.

Pratik Akıl: Orta Yolu Bulma Yetisi

Orta yol salt akıl yürütme ile bulunamaz, çünkü ölçü kişiye, duruma ve zamana göre değişir. Bu ölçüyü seçebilmek için pratik akıl gerekir. Kuramsal akıl değişmez ilkeleri ve varlığın yapısını araştırırken pratik akıl, belirli bir eylemde neyin yapılacağına karar verir. İkisi de akıldır ancak işlevleri farklıdır.

Pratik akıl deneyimle gelişir. Bir insanın kaç kilometre koşacağını hesaplayan kişi kuramsal aklı kullanır; ama yarınki koşuya çıkıp çıkmayacağına, hava nasılsa kendi durumunu gözleyerek karar veren kişi pratik aklı kullanır. İyi yargıda bulunan kişiye phronimos denir; onun erdemi, olayları bilmesinden çok olayları doğru değerlendirebilmesinden gelir.

Erdemin Edinilmesi, Kurallar ve Yöneltilen Eleştiriler

Erdemlerin kurallar hâlinde sıralanıp öğretilmesi yeterli değildir. Kuramlar, insanın nasıl davranması gerektiğini söyler; ama uygulama, kişinin kendi durumunu okumasını gerektirir. Erdem etiği bu yüzden kurallara dayalı ahlak anlayışına itiraz eder: kural, durumun gerektirdiği ölçüyü her zaman göremez. Yalnızca sonucu ölçen yaklaşımlar da niyetin ve karakterin önemini görmezden gelir.

Modern ve çağdaş düşünürler bu yaklaşımı farklı açılardan eleştirmiştir. Kant, erdem için evrensel ve koşulsuz bir yasa bulunamayacağını ileri sürer. Nietzsche, erdem ahlakını sürünün törelerini özene katan bir tutum olarak görür. Hume ise ahlakın kurallardan önce duyguda doğduğunu savunur. Marx erdem kavramının toplumsal koşulları yansıttığını, Hegel ise bireysel erdemi soyut bırakıp kurumsallaşmış töreliği öne çıkardığını ileri sürer. Bütün bu eleştiriler erdem kavramını yalnızca reddetmez, onu daha da ayrıntılı sormayı gerektirir.