Şüphecilik ve Bilginin Sınırları

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda şüpheciliğin ne anlama geldiğini, bilginin hangi sınırlar içinde kaldığını ve hiçbir gerekçeye dayanmayan inanışların neden temellendirme sorunu doğurduğunu inceleyeceğiz. Şüphecilik, bir yargının doğruluğundan kuşku duyup onu yeniden sınamayı öneren bir tutumdur. Bilginin sınırları ise aklın ve deneyimin hangi konularda yetkili, hangi konularda yetkisiz olduğunu göstermeye çalışır. Temellenmemiş inanış ise gerekçesi sunulmayan her iddiayı kapsar.

Konuyu üç hat üzerinde ilerleyeceğiz: önce antik Yunan şüpheciliği ile metodik kuşku, ardından Hume ve Kant'ın eleştirileri, son olarak da çağdaş epistemolojide gerekçelendirme kuramları ve Gettier problemi.

Ön Bilgi: Şüphecilik Nedir?

Şüphecilik en geniş anlamıyla, doğruluğu kanıtlanmış hiçbir bilgi bulunmadığını ileri süren yaklaşımdır. Antik Yunan'da Pyrrho bu tutumu kurmuş, Akademia ve Pyrrhoncu okullar onu sürdürmüştür. Pyrrho için asıl sonuç karar vermek değil, yargıyı askıya almaktır; buna akatalepsi denir. Kuşku böylece bir bilgi değil, bilgi yokluğunu ilan eden bir sonuç olmaktan çıkıp bir tutuma dönüşür.

Şüpheciliğin üç temel biçimi vardır. Dogmatik şüphecilik her türlü kesin bilgiyi imkânsız sayar. Eleştirel şüphecilik kuşkuyu bir yönteme bağlayarak sağlam bir temel aramayı önerir; Descartes bu yolun örneğidir. Akademik şüphecilik ise uzun bir gelenek içinde kuşkuyu sürdürürken kendi ilkelerini de sorgulamayı göze alır. Sofistlerin her şeyi insan ölçüsüne göre yorumlayan tutumu da bu gelenek içinde görecililik örneği olarak anılır.

Descartes'ın Metodik Kuşkusu

Descartes metodik kuşkuyu bir yönteme bağlar. Önce duyuların verdiği izlenimleri kuşkuya bağlar; çünkü duyu organları yanılabilir. Ardından rüyada görülenlerle uyanıklıktakilerin ayırt edilemediğini düşünür. Son olarak matematik ilkelerin ve ölçülerin kendisini de sınar. Bütün bunlar en kötü durum varsayılarak yürütüldüğü için kuşku aşırı niteliktedir.

Kuşkunun bir adım daha ileri götürülmesi, düşünen varlığın sürekli yanıltıldığı bir sözde kötü ruh varsayımıdır. Bu varsayımın amacı duyulara tümüyle güvenilemeyeceğini göstermektir. Kuşkunun bir düzene bağlanmasının sonucu, bütün inançların terk edilmesi değil, kuşkudan etkilenmeyecek bir temelin aranmasıdır.

Hume'un Eleştirileri

Hume'un iki büyük eleştirisi indüksiyon ve nedensellik üzerinedir. İndüksiyonda sorun şudur: geçmişte görülen düzenin gelecekte de süreceğine dair hiçbir gerekçe sunulamaz. Bu nedenle tümevarım akıl yürürmesi mantıksal bir zorunluluk değil, bir alışkanlıktır. Nedensellikte ise iki olayın ardışık gelişmesi zorunlu bir bağ kurmaz; nedensellik düzenli olayların tekrarına dair edinilmiş bir alışkanlığın adıdır.

Hume bir de değer yargıları üzerinde uyarıda bulunur: hiçbir olgusal önermeden değer yargısı çıkarılamaz. Yani bir olguyu betimlemek ile onun iyi olup olmadığını söylemek arasında akılla kapatılamayacak bir fark vardır. Hume ayrıca kişiler arası anlaşmazlıklarda tarafların aynı olayları farklı biçimde yorumladığını gözlemler; belirsizlik bu yüzden yalnızca sözcük seçiminden değil, yargının kendisinden de doğar.

Kant: Bilginin Sınırları ve Şeyin Kendisi

Kant, bilginin sınırlarını şu ilkeyle çizer: aklın formülleri deneyimin içine işlemiş olsa da bazı ilkeler deneyimden bağımsızdır. Buna a priori bilgi denir ve örneğin her olayın bir nedeni olduğu düşüncesi bu türdendir. Analitik önermede yüklem özneden yalnızca içerilir; sentetik önermede ise içermez ama yine de akılla kavranabilir. Hem bilgi katan hem de deneyimden bağımsız olan bu önermeler sentetik a priori olarak adlandırılır.

Buna karşılık Ding an sich, yani şeyin kendisi, düşüncenin ve algının ötesinde kalır; kavranamaz, yalnızca sınırları düşünülebilir. Anlama yetisi olayları, idim gücü ise nesneleri kavmaya yönelir. Kant'ın Transendantal Dedüksiyon'u, deneyimin kendisini mümkün kılan koşulları sorar. Bu yüzden Kant'ta bilginin ötesinde numenal alan bulunur ve akıl bu alanda kesin bilgi üretemez; eleştirel felsefenin işlevi aklın bu sınırını göstermektir.