Tiyatro ve Makale

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda tiyatro ve makale türlerini birlikte inceleyeceğiz. Tiyaro bölümünde oyun türlerini, sahnenin unsurlarını, tiyatro metninin nasıl kurgulandığını ve halk tiyatrosundan gelen gelenekleri öğreneceğiz. Makale bölümünde ise bir konuyu bilimsel yöntemle inceleyen yazının nasıl kurulduğunu, bölümlerinin neler olduğunu ve deneme ile makale arasındaki farkı göreceğiz. Makale ile deneme ayrımı sınavlarda sıkça sorulduğu için ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.

Tiyatro Türleri

Oyun türleri şunlardır. Trajedi trajik sonuçlu oyunlardır. Komedi gülme ve hafiflik amacı taşır. Pastoral oyun kırsal yaşamı konu alır. Halk oyunları ve maske oyunları kendi gelenekleriyle yüzyıllardır süregelen türlerdir. Facia ise trajikomedi özelliği taşır.

Sahne Unsurları

Bir sahne düzeni kurulurken şu unsurlar görev alır: sahne, oyuncu, seyirci, dekor, kostüm, ışık, müzik, efekt ve mizansen. Mizansen, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır. Mizansen olmadan yalnızca replik okunan metin, tiyatro metninin eksik kalan tarafıdır.

Tiyatro Metni ve Halk Tiyatrosu

Tiyatro metni; sahne, perde, kişi, replik (diyalog), monolog ve sahne yönergesi içerir. Türk tiyatrosunda halk geleneğinden gelen türler karagöz (gölge oyunu) ve ortaoyunudur. Halk tiyatrosunda ise semai, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu yer alır.

Oyun Yazıcılığında Dikkat Edilecekler

Bir oyun yazılırken olay örgüsünün sağlam olması, kişilerin inandırıcı bulunması, dil ve anlam bütünlüğü ile süre ve durum kontrolü dikkat edilmesi gereken başlıca noktalardır. Olay örgüsü dağılırsa seyirci olayı takip edemez. Kişiler inandırıcı değilse oyun gerçekçilikten uzaklaşır.

Makale

Makale, bir konuyu bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazı türüdür. Bölümleri sırasıyla giriş (özet) – gelişme (alt başlıklar) – sonuç – kaynakça – eklerdir. Makalede nesnel dil, ölçülü sözcük seçimi ve iddianın kanıtla desteklenmesi esastır. Kaynak göstermek dipnotla yapılır.

Makale, Deneme ve Eleştiri Ayrımları

Deneme özgür ve kişisel dille yazılır, içinde ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir. Makale ise nesnel dille yazılır, ben yoktur ve kaynak gösterir. Eleştiri, bir sanat eserinin olumlu ya da olumsuz yönlerini inceleyen yazıdır. Sanatçı eleştirmeni tenkitçi, sanatçı eleştirmeni ise eleştirmendir.

Basit Örnek

Bir sahne düzeni düşünün. Oyuncunun sesi, el hareketi ve duruşuyla rolü canlandırdığı bu unsurun adı mizansendir. Mizansen olmadan yalnızca replik okunması, tiyatro metninin eksik kalan yanıdır.

İleri Örnek

Sınır durumlarını ayırmak gerekir. Karagöz bir gölge oyunudur ve halk geleneğinden gelmiştir. Semai, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu ise halk tiyatrosunun türleridir. Karagözü halk tiyatrosu türü sanmak sık yapılan bir hatadır; karagöz halk geleneğinden gelen türler arasında sayılır.

Özgün örnek dize:

Sahne kurulur, ışık düşer,
Oyuncu sesiyle rolü yaşatır.
Replik bir yandan konuşur,
Mizansen olmadan eksik kalır.

Özgün örnek paragraf:

Makale ile denemeyi karşılaştıran bir tablo hazırladım. Üç sütun açtım: dil, bakış açısı ve kaynak gösterimi. Makalede nesnel dil var, ben yok, kaynak gösteriliyor. Denemede dil özgür, ben var, kaynak göstermek zorunlu değil. Eleştiriyi de ayrı bir başlıkta işledim; eserin olumlu ya da olumsuz yönlerini inceleyen yazı olduğu için sanatçı eleştirmeni ile tenkitçi ayrımının önemli olduğunu gördüm.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Mizansen, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır. Doğru: Doğrudur; ancak mizansen yazı değil, sahne unsuru olarak ele alınır.
• Yanlış: Denemede ben vardır ve kaynak gösterimi zorunludur. Doğru: Denemede ben vardır ancak kaynak gösterme zorunlu değildir; kaynak gösterme zorunluluğu makaleye aittir.
• Yanlış: Makalede özgür ve kişisel dil kullanılır. Doğru: Makalede nesnel dil ve ölçülü sözcük seçimi esastır.
• Yanlış: Trajedi gülme ve hafiflik amacı taşır. Doğru: Komedi gülme ve hafiflik amacı taşır; trajedi trajik sonuçlu oyunlardır.
• Yanlış: Semai ve müfeyiz, karagözün türleridir. Doğru: Semai ve müfeyiz halk tiyatrosunun türleridir; karagöz halk geleneğinden gelen bir türdür.

Özet

Oyun türleri trajedi, komedi, pastoral oyun, halk oyunları, maske oyunları ve faciadır. Trajedi trajik sonuçlu, komedi gülme ve hafiflik amaçlı, pastoral oyun kırsal yaşamı konu alan bir türdür; facia ise trajikomedi özelliği taşır. Sahne unsurları sahne, oyuncu, seyirci, dekor, kostüm, ışık, müzik, efekt ve mizansendir. Tiyatro metni sahne, perde, kişi, replik, monolog ve sahne yönergesi içerir. Halk tiyatrosunda semai, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu yer alır. Oyun yazıcılığında olay örgüsünün sağlamlığı, kişilerin inandırıcılığı, dil ve anlam bütünlüğü ile süre ve durum kontrolüne dikkat edilir. Makale, bir konuyu bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazı türüdür. Bölümleri giriş (özet), gelişme (alt başlıklar), sonuç, kaynakça ve eklerdir. Makalede nesnel dil, ölçülü sözcük seçimi, iddianın kanıtla desteklenmesi ve dipnotla kaynak gösterimi esastır. Deneme özgür ve kişisel dille yazılır, ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir. Eleştiri bir sanat eserinin olumlu ya da olumsuz yönlerini inceleyen yazıdır; sanatçı eleştirmeni tenkitçi, sanatçı eleştirmeni ise eleştirmendir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Trajedi trajik sonuçlu, komedi gülme ve hafiflik amaçlı bir türdür.
• Facia, trajikomedi özelliği taşır.
• Pastoral oyun kırsal yaşamı konu alır.
• Mizansen oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır.
• Replik tiyatro metninde diyalog anlamına gelir.
• Karagöz bir gölge oyunudur.
• Semai, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu halk tiyatrosunun türleridir.
• Oyun yazıcılığında dil ve anlam bütünlüğüne dikkat edilir.
• Makale bir konuyu bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazıdır.
• Makalenin bölümleri giriş, gelişme, sonuç, kaynakça ve eklerdir.
• Denemede ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir.
• Makalede ben yoktur ve kaynak gösterilir.
• Sanatçı eleştirmeni tenkitçidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Mizansen Kavramını Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Oyuncunun ne yaptığına bakılır.
2. Adım 2: Ses ve beden hareketleriyle duygunun aktarılması söz konusudur.
3. Adım 3: Bu aktarımın adı mizansendir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Beş kişilik, kapalı bir mekânda geçen özgün bir tiyatro metni yazınız. Metinde en az iki perde, bir replik, bir monolog ve bir sahne yönergesi bulunsun.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Metin sahne ve perde başlıklarıyla düzenlenir (5 puan); en az beş kişi tanımlanır (4 puan); en az iki replik yazılır (5 puan); bir monolog bulunur (4 puan); en az bir sahne yönergesi eklenir (4 puan); dil ve anlam bütünlüğü korunur (3 puan). Toplam 25 puan.