Roman ve Hikâye Çözümleme

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda roman ile hikâyeyi aynı ölçütler üzerinden karşılaştıracağız. İki tür de olay örgüsü kurar ama olayların sayısı, zamanın genişliği, mekânın çeşitliliği, kişi sayısı ve kahraman bulunup bulunmaması bakımından ayrılır. Hikâyede anlatıcının rolü özellikle önemlidir; anlatıcının bakış açısı metnin bütün havasını belirler. Roman ve hikâye türlerini ayrıntılı biçimde sınıflandıracak, kurgu ile gerçeğin nasıl ayrıldığını inceleyeceğiz.

Roman ile Hikâyenin Karşılaştırılması

Roman ile hikâye aynı ölçütler üzerinden karşılaştırılır. Olay örgüsü bakımından romanda birden çok olay, hikâyede tek olay vardır. Zaman bakımından roman geniş bir zamanı, aylar ve yılları kapsar; hikâye ise dar bir zamanla, saatler ya da günlerle sınırlıdır. Mekân bakımından romanda çeşitli mekânlar geçerken hikâyede mekân dardır. Kişi sayısı romanda çok, hikâyede azdır. Kahraman romanda yoktur, hikâyede vardır. Konu romanda geniş, hikâyede tek konudur.

Anlatıcı ve Bakış Açısı

Hikâyede anlatıcı, kahraman kadar önemlidir. Birinci kişi anlatıcı ben, ikinci kişi anlatıcı sen ve siz, üçüncü kişi anlatıcı ise o zamirleriyle konuşur. İç bakış açısında kişinin ruh hâli bilinir. Dış bakış açısında ise yalnızca davranışlar gözlenir, kişinin iç dünyası bilinmez. Bakış açısı seçimi, anlatıcının olaylara ne kadar yakın durduğunu belirler.

Kurgu, yazarın kurgusudur; gerçeğin kendisi değildir. Bu yüzden metinde anlatan kişi ile metni yazan kişi ayrılmalıdır. Kurgusal anlatıcı metnin içinde konuşan kişidir, gerçek yazar ise metni oluşturan ve kurucunu kuran kişidir. Bu ayrım yapılmazsa anlatılan gerçek, yazarın kendi görüşü sanılır.

Roman Türleri

Roman türleri şunlardır: bireyin iç dünyasını anlatan roman, toplumsal gerçekçi roman, tarihî roman, köy romanı, psikolojik roman, macera romanı, bilim kurgu romanı, fantastik roman ve dedektif romanı. Bu türler, eserin ağırlık merkezine göre birbirinden ayrılır.

Hikâye Türleri

Hikâye türleri iki ana başlıkta incelenir. Olay (kesme) hikâyesi bir olaydan hareket eder; yön değiştirme, öğretici, roman, çevre ve mağara hikâyesi bu başlıkta yer alır. Mağara hikâyesinde kişi kendisini bulduğu yerdeki uygarlıkla yüzleşir. Durum (kesinti) hikâyesi ise bir anda olmuş bitmiş durumu anlatır. Ayrıca fantastik, grotesk, gerçekçi, lirik, fabl (masal) türleri bulunur. Fablde hayvanlar konuşturularak ahlak dersi verilir. Mektup, günlük, gözlem ve portre hikâyesi de hikâye türleri arasındadır.

Basit Örnek

Bir metinde tek bir olay, dar bir zaman ve dar bir mekân varsa bu metin hikâyedir. Aynı metinde kahramanın ruh hâli bilinmiyorsa dış bakış açısı kullanılmıştır. Anlatıcı ben derse birinci kişi anlatıcı vardır.

İleri Örnek

Sınır durumlarında hikâye türleri karışabilir. Bir metinde hayvanlar konuşturulup ahlak dersi veriliyorsa bu metin fabldir; ancak aynı metin tek bir olayı anlatıyorsa olay hikâyesi başlığına da girebilir. Türü belirlerken metnin ağırlık merkezine bakmak gerekir: ahlak dersi veren yapı mı, olay mı ön plandadır?

Özgün örnek paragraf:

Deftere bugün bir karşılaştırma tablosu çizdim. Roman tarafına birden çok olay, geniş zaman, çok sayıda kişi yazdım ve kahraman yerine tire koydum; kahramanın olmadığı yazdı. Hikâye tarafına tek olay, dar zaman, az kişi yazdım ve kahraman yerine var işaretledim. Sonra tablonun altına bir satır daha ekledim: anlatıcı. Hikâyede anlatıcı kahraman kadar önemlidir, çünkü olayların bize nasıl aktarılacağı ona bağlıdır.

Özgün örnek dize:

Tek olay dar saat, geniş zaman yok;
Roman çok yollu, hikâye tek iz.
Kahraman yok romanda, var hikâyede,
Anlatan kişi her yerde yankı.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Romanda tek olay örgüsü vardır. Doğru: Romanda birden çok olay bulunur; hikâyede ise tek olay vardır.
• Yanlış: Romanda kahraman vardır. Doğru: Kahraman hikâyede vardır, romanda yoktur.
• Yanlış: Dış bakış açısında kişinin ruh hâli bilinir. Doğru: Ruh hâli iç bakış açısında bilinir; dış bakış açısında yalnızca davranışlar gözlenir.
• Yanlış: Kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar aynı kişidir. Doğru: Kurgusal anlatıcı metnin içindedir; gerçek yazar metni oluşturan kurucudur.
• Yanlış: Olay hikâyesi bir anda olmuş bitmiş durumu anlatır. Doğru: Bu durumu anlatan kesinti hikâyesidir; olay (kesme) hikâyesi bir olaydan hareket eder.

Özet

Roman ile hikâye altı ölçüt bakımından karşılaştırılır. Olay örgüsü romanda birden çok, hikâyede tek; zaman romanda geniş, hikâyede dar; mekân romanda çeşitli, hikâyede dar; kişi sayısı romanda çok, hikâyede az; kahraman romanda yoktur, hikâyede vardır; konu romanda geniş, hikâyede tek konudur. Hikâyede anlatıcı kahraman kadar önemlidir. İç bakış açısında kişinin ruh hâli bilinir, dış bakış açısında yalnızca davranışlar gözlenir. Kurgu yazarın kurgusudur, gerçeğin kendisi değildir; bu yüzden kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar ayrımı yapılır. Roman türleri; bireyin iç dünyasını anlatan roman, toplumsal gerçekçi roman, tarihî roman, köy romanı, psikolojik roman, macera romanı, bilim kurgu romanı, fantastik roman ve dedektif romanıdır. Hikâye türleri; olay (kesme) hikâyesi, durum (kesinti) hikâyesi, fantastik hikâye, grotesk hikâye, gerçekçi hikâye, lirik hikâye, fabl (masal), mektup hikâyesi, günlük hikâyesi, gözlem hikâyesi ve portre hikâyesidir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Romanda birden çok olay, hikâyede tek olay bulunur.
• Kahraman yalnızca hikâyede vardır; romanda kahraman yoktur.
• Hikâyede anlatıcı, kahraman kadar önemlidir.
• Anlatıcı türleri birinci, ikinci ve üçüncü kişi anlatıcıdır.
• İç bakış açısında ruh hâli, dış bakış açısında yalnızca davranışlar bilinir.
• Kurgu gerçeğin kendisi değildir; yazarın kurgusudur.
• Kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar ayrımı yapılmalıdır.
• Hikâye türleri olay (kesme) ve durum (kesinti) hikâyesi olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.
• Mağara hikâyesinde kişi kendisini bulduğu yerdeki uygarlıkla yüzleşir.
• Fabl türünde hayvanlar konuşturularak ahlak dersi verilir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Roman ve Hikâyeyi Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Olay örgüsüne bakılır; metinde tek olay vardır.
2. Adım 2: Zaman ve mekân dar tutulmuştur; saatler ve günlerle sınırlıdır.
3. Adım 3: Olay örgüsü tek olan metinler hikâye sınıfına girer.

Kendini Dene

Soru: Okuduğunuz bir romanı seçerek onu hikâyeden ayıran dört ölçütü uygulamalı biçimde gösteriniz. Her ölçüt için romandan somut bir örnek veriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Bir eserin adı ve yazarı verilir (3 puan); olay örgüsünün birden çok olduğu gösterilir (4 puan); zamanın geniş olduğu aylar ya da yıllarla belirtilir (4 puan); kişi sayısının çok olduğu ve mekânın çeşitliliği örnekle gösterilir (5 puan); kahraman bulunmadığı ve konunun geniş olduğu açıklanır (4 puan). Toplam 20 puan.