Kafiye, Redif ve Nazım Türleri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda nazımın en küçük birimi olan mısrayı ve mısraların birbirine bağlanma biçimlerini inceleyeceğiz. Nazım türleri, mısraları belirli bir düzene göre sıralayan yapılardır; her birinin kendi kuralı vardır. Son bölümde ise dize sonundaki ses uyumunu sağlayan kafiye ve redif kavramlarını öğreneceğiz. Redif, kafiye ile birlikte düşünülmesi gereken bir kavramdır; çünkü redifin kendisi kafiye sayılmaz. Bu iki kavramın birlikte çalışma biçimi pek çok soruda sorulur.

Nazım ve Mısra

Nazım, şiirin mısralar dizisidir. Mısra ise ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir. Mısra, şiirin en küçük birimidir. Nazım birimi ile mısra birimini karıştırmamak gerekir: mısra tek bir dizedir, nazım ise bu dizelerin oluşturduğu bütündür.

Nazım Türleri

Nazım türleri mısraları nasıl sıraladığımıza göre adlandırılır. Sarnıçda bütün mısralar aynıdır; hem ölçü hem kafiye düzeni birebir aynıdır. Giritte belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıç başlar ve düzen 8 mısra ile 4 mısra biçimindedir. Münşeidde mısralar hece sayılarına göre adlandırılır; 8'li münşeid, 11'li münşeid gibi. Karıncada her mısra, kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar ve mısralar zincirleme bağlanır. Muayenede mısra başlarında mu, ay ve ne heceleri nöbetleşe gelir. Balad ise 4+4+4 dizeleri hâlinde ve AABB kafiye şemasıyla yazılır.

Kafiye ve Redif

Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür; redifin kendisi kafiye sayılmaz. Redif çeşitleri dört başlıkta incelenir. Düz redif düz ünlüleri içerir (geldi, gitti). Yuvarlak redif yuvarlak ünlüleri içerir (görü, geldi). Karma redifte düz ve yuvarlak ünlülerin ikisi bir arada bulunur. Zengin redif birden çok hece içerir; akşam oldu, vakit oldu gibi.

Redif Çeşitlerinin Karşılaştırılması

Redif çeşitlerini ayırt etmek için önce redifin kaç hece içerdiğine, sonra içindeki ünlülere bakılır. Yalnızca düz ünlü içeren ve tek heceli bir redif düz rediftir. Yalnızca yuvarlak ünlü içeren tek heceli redif yuvarlak rediftir. İki türlü ünlüyü bir arada içeren redif karma rediftir. Birden çok hece içeren redif ise zengin rediftir. Zengin redifte kafiyeden önce gelen kısma ayrıca bakılır.

Basit Örnek

Bir mısra dizisi düşünün. İlk mısranın son kelimesi geldi ise, ikinci mısra da gitti ile bitiyorsa kafiye sağlanmıştır ve iki mısra arasında düz redif vardır. Çünkü geldi ve gitti sözcüklerinde düz ünlüler bulunur ve redifin kendisi kafiye sayılmaz.

İleri Örnek

Sınır durumu zengin rediftir. Akşam oldu. ve vakit oldu. dizelerinde dize sonlarında oldu sözcüğü kafiye, akşam ile vakit ise zengin rediftir. Çünkü redif birden çok hece içermektedir. Redifin kendisi kafiye sayılmaz; kafiye yalnızca oldu sesidir.

Özgün örnek dize:

Dize sonunda bir uyum aranır,
Kafiye işte o sesin adıdır.
Redif onun peşine gelir,
Redifin kendisi kafiye değildir.

Özgün örnek paragraf:

Nazım türlerini sıralarken defterimin kenarına küçük bir liste yazdım: sarnıçta bütün mısralar aynı, giritte 8 mısra artı 4 mısra, münşeidde hece sayısına göre ad, karıncada bir mısra sonrakinin ilk kelimesiyle başlıyor, muayanede mu, ay, nöbetleşe geliyor, baladda 4+4+4 ve AABB şeması var. Listeyi okurken asıl zor gördüğüm şey redifti: kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcük redif oluyor ama redifin kendisi kafiye sayılmıyor.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Redifin kendisi kafiyedir. Doğru: Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür; redifin kendisi kafiye sayılmaz.
• Yanlış: Sarnıçta yalnızca kafiye düzeni aynıdır. Doğru: Sarnıçta hem ölçü hem kafiye düzeni aynıdır, bütün mısralar birbirinin aynısıdır.
• Yanlış: Girit düzeni 4 mısra ile 8 mısra biçimindedir. Doğru: Giritte belli sayıda mısradan sonra yeni sarnıç başlar ve düzen 8 mısra + 4 mısra biçimindedir.
• Yanlış: Karıncada mısralar rastgele sıralanır. Doğru: Karıncada her mısra, kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar ve mısralar zincirleme bağlanır.
• Yanlış: Baladda mısralar 3+3+3 düzenindedir. Doğru: Balad 4+4+4 dizeleri hâlinde ve AABB kafiye şemasıyla yazılır.

Özet

Nazım, şiirin mısralar dizisidir. Mısra, ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dize ve şiirin en küçük birimidir. Sarnıçta bütün mısralar aynıdır; hem ölçü hem kafiye düzeni aynıdır. Giritte belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıç başlar ve düzen 8 mısra + 4 mısra biçimindedir. Münşeidde mısralar hece sayılarına göre adlandırılır. Karıncada her mısra kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar. Balad 4+4+4 dizeleri hâlinde ve AABB kafiye şemasıyla yazılır. Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür ve redifin kendisi kafiye sayılmaz. Redif çeşitleri düz redif, yuvarlak redif, karma redif ve zengin redif olarak sıralanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Mısra, şiirin en küçük birimidir.
• Mısra ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir.
• Sarnıçta hem ölçü hem kafiye düzeni aynıdır.
• Girit düzeni 8 mısra + 4 mısra biçimindedir.
• Münşeid, mısraları hece sayısına göre adlandırılan nazım türüdür.
• Karıncada mısralar zincirleme bağlanır.
• Muayenede mu, ay ve ne heceleri nöbetleşe gelir.
• Balad 4+4+4 ve AABB şemasıyla yazılır.
• Redifin kendisi kafiye sayılmaz.
• Zengin redif birden çok hece içerir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kafiye ve Redifin Ayrılması konusunun adımları:

1. Adım 1: Dize sonundaki uyum sağlayan ses belirlenir: iki sözcükte de i sesi vardır.
2. Adım 2: Bu uyum kafiye olarak adlandırılır.
3. Adım 3: Kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüğün redif olduğu, redifin kendisinin kafiye sayılmadığı görülür.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: En az on dize uzunluğunda özgün bir şiir yazınız. Bu şiirde birbirini izleyen mısraların ilk kelimelerinin aynı olduğu bir bölüm oluşturun ve bu bölümün hangi nazım türüne uyduğunu gerekçesiyle belirtiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: En az on dize uzunluğunda özgün bir şiir yazılır (5 puan); mısraları izleyen bir bölümde her mısranın sonraki mısranın ilk kelimesiyle başladığı gösterilir (6 puan); bu bölümün karınca düzenine uyduğu belirtilir (4 puan); uygunluğun gerekçesi yazıyla açıklanır (3 puan); şiirin kalan bölümünde farklı bir nazım düzeni kurulur (2 puan). Toplam 20 puan.