Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda şiirin ses düzenini ölçü kavramı üzerinden inceleyeceğiz. Önce ölçünün ne olduğunu ve ölçülü ile ölçüsüz şiir arasındaki farkı öğreneceğiz. Ardından hece ölçüsünün nasıl kurulduğunu, hangi hece sayılarının kullanıldığını ve bu ölçüye geçen adları inceleyeceğiz. Ölçü bozulması kavramı da bu bölümde açıklanacak. Son bölümde ise aruzu yalnızca tanım düzeyinde ele alacağız; ayrıntılı aruz ölçüsü çözümü yapılmayacaktır.

Ölçü Nedir?

Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir. Ses düzeni düzenli kurulmuşsa ölçülü şiir, düzenli kurulmamışsa ölçüsüz şiir söz konusudur. Ölçüyü anlamanın ilk adımı, dizedeki hece sayısını doğru sayabilmektir. Hece, bir ünlüyle başlar ve ünsüzle biter.

Hece Ölçüsü

Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir. Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür. Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.

Heceye geçen adlar arasında Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel (dörtlükler), Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy (Çanakkale Destanı) ve Nazım Hikmet sayılır.

Ölçü Bozulması

Ölçü bozulması, nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde ölçüden bilinçli olarak ayrılmasıdır. Burada önemli olan nokta ayrılmanın bilinçli olmasıdır. Keyfî bir ayrılma ölçü bozulması sayılmaz; şiirin havasına uymadığı için yapılan ayrılma ölçü bozulmasıdır.

Aruz Ölçüsü (Tanım Düzeyinde)

Aruz, Arapça ve Farsça kökenli bir ölçüdür; esası akdad ya da fetedir ölçüsüdür. Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir. Birimler iki, üç ya da dört birimli dizilişler hâlinde adlandırılır.

Aruzda Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler ise hece sayısıyla ölçülür. Türkçenin ses yapısı bu ölçüye her zaman uymadığı için aruz Türkçede zorlanır. Türkçede aruzdan vazgeçme eğilimi vardır ve bu yüzden hece ölçüsü yaygınlaşmıştır. Aruzda kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir.

Basit Örnek

Sekiz heceli ölçüyle yazılmış bir dize düşünün. Dizede ünlüyle başlayan ve ünsüzle biten sekiz birim vardır ve bu sayı bir sonraki dizede de değişmez. İşte bu, 8'li hece ölçüsüne uygun bir dizedir. Aynı biçimde altı heceli bir dize de aynı ölçünün başka bir uzunluğudur.

İleri Örnek

Aruzda iki birimli, üç birimli ve dört birimli dizilişler vardır. Mübtedâ ve fâilât iki birimli; müfâilâtü ma'nâ ve müsennâ üç birimli; müsâil ve mütelâ ise dört birimli dizilişlerdir. Birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe, ölçü çizgisinin kendisine ise birim denir. Serefe ile birim karıştırılmamalıdır.

Özgün örnek dize:

Her dizede sekiz birim saydım,
Birim durdu, durdu ölçü yine.
Serefe ilk çizgi, adı budur,
Birim olunca ad aruz.

Özgün örnek paragraf:

Şiir defterimin kenarına bugün iki sütun açtım. Birinci sütuna hece ölçüsünü yazdım: birimi hece, her dizede hece sayısı sabit, halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsü. İkinci sütuna aruzu yazdım: esası akdad ya da fetedir olan, birimi ve serefesi olan, birimleri iki, üç ve dört birimli dizilişler hâlinde adlandırılan bir ölçü. İki sütunu yan yana görünce hece ölçüsünün neden yaygınlaştığını daha iyi anladım.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Hece ölçüsünde her dizede hece sayısı değişebilir. Doğru: Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir.
• Yanlış: Aruzun esası akdad ya da fetedir ölçüsüdür. Doğru: Aruz esası akdad ya da fetedir olan bir ölçüdür; bu ifade doğrudur, ancak aruzun birimi hece değildir.
• Yanlış: Ölçü çizgisine serefe denir. Doğru: Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
• Yanlış: Türkçede aruz kolayca uyulabilen bir ölçüdür. Doğru: Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçüldüğü ve ses yapısı aruzu her zaman karşılamadığı için aruzdan vazgeçme eğilimi vardır.
• Yanlış: Keyfî ölçüden ayrılma da ölçü bozulmasıdır. Doğru: Ölçü bozulması, nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde bilinçli olarak ölçüden ayrılmasıdır.

Özet

Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir. Düzenli kurulan ölçüye ölçülü, düzensiz kurulan ölçüye ölçüsüz denir. Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir. Heceye geçen adlar Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel (dörtlükler), Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy (Çanakkale Destanı) ve Nazım Hikmet'tir. Ölçü bozulması, nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde bilinçli ayrılmasıdır. Aruz Arapça ve Farsça kökenlidir, esası akdad ya da fetedir ölçüsüdür. Birimler mübtedâ ve fâilât gibi iki birimli, müfâilâtü ma'nâ ve müsennâ gibi üç birimli, müsâil ve mütelâ gibi dört birimli dizilişler hâlinde adlandırılır. Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçülür. Bu yüzden Türkçede aruzdan vazgeçilmiş ve hece ölçüsü yaygınlaşmıştır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Ölçü hece sayısına dayanan bir ses düzenidir.
• Hece ölçüsünde her dizede hece sayısı sabittir; bu, ölçünün en temel kuralıdır.
• Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
• Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.
• Mehmet Akif Ersoy Çanakkale Destanı ile heceye geçen adlar arasındadır.
• Faruk Nafi Çamlıbel'in dörtlükleri dört heceli ölçüyle ilişkilidir.
• Ölçü bozulması bilinçli bir ayrılmadır; ayrılmanın nedeni şiirin havasına uymamaktır.
• Aruzun ölçü çizgisi birim, birimi tanımlayan ilk çizgi ise seredir.
• Birimli dizilişler iki, üç ve dört birimli olmak üzere üç başlıkta adlandırılır.
• Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçüldüğü için aruz Türkçeye her zaman uymaz.
• Aruzda kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Hece Sayısını Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Dize ünlüyle başlayan ve ünsüzle biten birimlere ayrılır.
2. Adım 2: Birimler sayılır ve sekiz adet olduğu görülür.
3. Adım 3: Bir sonraki dizede de sekiz birim olduğu doğrulanır; ölçünün sabit olduğu anlaşılır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Sekiz dizelik özgün bir şiir yazınız. Her dizedeki hece sayısını tek tek sayarak ölçünün 8'li hece ölçüsüne uyup uymadığını yazınız. Uymuyorsa hangi dizede neden ayrıldığınızı gerekçesiyle belirtiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Sekiz dizelik özgün bir şiir yazılır (5 puan); her dize için hece sayısı ayrı ayrı belirtilir (5 puan); ölçünün 8'li hece ölçüsüne uyup uymadığı sonucuna varılır (5 puan); uymayan dize varsa ölçü bozulması kavramı şiirin havasına uygun gerekçeyle açıklanır (5 puan). Toplam 20 puan.