Tanzimat, Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Türk edebiyatında saray geleneğinden halka doğru uzanan geçiş dönemlerini inceleyeceğiz. Tanzimat Dönemi'nin dergileri, konuları ve yazarlarıyla başlayacak; ardından Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati dönemlerinin kendi ilkelerine bakacağız. Üç dönemin de kendine özgü bir dergisi, dili ve yazar kadrosu vardır. Dönemleri karşılaştırırken ilk çıkan dergi, ilk roman ve ilk özgün tiyatro gibi bilgiler özellikle önemlidir.

Tanzimat Dönemi

Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar ve sonrasında da sürer. İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl (1832) olarak kabul edilir. Bu dönemde İbret, Tezkire-i Fânî, Münif-i Efendi ve Servet-i Fünun gibi dergiler yayımlanmıştır. Dönemin konuları arasında ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafe sayılır. İlk çeviri tiyatro eserleri de bu dönemde sahnelenmiştir.

Bu dönemde ilk özgün tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi adlı eseridir. Düzyazı gelişmiş; makale, eleştiri, mektup ve gezi yazısı türlerinde örnekler verilmiştir. Nazımda hem aruz hem hece ölçüsü kullanılmıştır. Dönemin en belirgin eğilimi dilin sadeleşmesidir.

Servet-i Fünun Dönemi

Servet-i Fünun Dönemi, 1896-1908 arasında Servet-i Fünun dergisiyle adlandırılır. Dönemin ilkesi sanat sanat içindir düşüncesidir. Bireyin iç dünyası ve iç çatışmaları öne çıkar. Dilde eski ve arkaik söyleyiş ile mübalağa yaygındır. Dergide ayrıca alaycı anlamına gelen müstehzi yayın geleneği vardır.

Nazımda aruz sürer; hece ölçüsü ise serbestleştirilmiştir. Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiir bir arada yayımlanır. Dönemin ilk romanı Hüseyin Su'nun Yorgaki Kadın (1908) adlı eseridir.

Fecr-i Ati

Fecr-i Ati, 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisi etrafında oluşmuş dönemdir. Dergide ulusalcı bir tavır benimsenmiştir ve dilde sadeleşme hızlanmıştır. Bu iki eğilim, millî edebiyatın kapılarını açmıştır.

Dönemleri Karşılaştırma Tablosu

Üç dönemin karşılaştırılmasında önce yıllara, sonra dergiye, ardından ilkeye bakılır. Tanzimat'ta dilin sadeleşmesi ilk kez gündeme gelmiş; Servet-i Fünun'da bireyin iç dünyası öne çıkmış; Fecr-i Ati'de ise ulusalcı tavır ve hızlanan sadeleşme görülmüştür.

Basit Örnek

Bir okul kütüphanesinde Tanzimat Dönemi dergileri aranıyor. İlk edebiyat dergisi sorusuna cevap verirken Tercüman-ı Ahvâl ve 1832 yılı bulunur. Dönemin ilk özgün tiyatro eseri sorusuna ise Şinasi ve Şair Evlenmesi adları verilir. Her iki bilgi de dönemin başlangıcını bilmeyi gerektirir.

İleri Örnek

Dilde eski ve arkaik söyleyişin yaygın olduğu dönem ile ulusalcı tavırın belirdiği dönem karıştırılabilir. Servet-i Fünun Dönemi'nde arkaik söyleyiş ve mübalağa yaygındır, oysa Fecr-i Ati Dönemi'nde ulusalcı tavır ve sadeleşme hızı vardır. İkisinin yılları da farklıdır: Servet-i Fünun için 1896-1908, Fecr-i Ati için 1908-1912 aralığı verilir.

Özgün örnek dize:

Önce sadeleşti dildir,
Sonra arzular sanat içindir.
Kalemde ulusalcı bir ses,
Dergi artık bizim nefesimiz.

Özgün örnek paragraf:

Dönemleri karşılaştıran bir tablo hazırladım. İlk sütuna yılları, ikinci sütuna dergi adlarını, üçüncü sütuna ilkeyi yazdım. Tanzimat'ta düzyazı belirmiş, Servet-i Fünun'da bireyin iç dünyası öne çıkmış, Fecr-i Ati'de ise sadeleşme hızlanmış. En zor kısım ilk özgün tiyatro eserini bulmaktı; Şinasi'nin Şair Evlenmesi adlı eseri bu sorunun cevabıydı.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Tanzimat Dönemi'nin ilk edebiyat dergisi Servet-i Fünun'dur. Doğru: İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır ve 1832'de yayımlanmıştır.
• Yanlış: İlk özgün tiyatro eseri Tevfik Fikret'in eseridir. Doğru: İlk özgün tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi adlı eseridir.
• Yanlış: Servet-i Fünun Dönemi'nde ilke toplumcu gerçekçiliktir. Doğru: İlke sanat sanat içindir düşüncesidir; bireyin iç dünyası öne çıkar.
• Yanlış: Servet-i Fünun Dönemi'nde hece ölçüsü serbestleştirilmemiştir. Doğru: Bu dönemde hece ölçüsü serbestleştirilmiştir.
• Yanlış: Fecr-i Ati dergisi Ziya Paşa tarafından çıkarılmıştır. Doğru: Fecr-i Ati dergisi Tevfik Fikret'in dergisidir ve 1908-1912 arasında yayımlanmıştır.

Özet

Tanzimat Dönemi 1830'da II. İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır ve 1832'de yayımlanmıştır; İbret, Tezkire-i Fânî, Münif-i Efendi ve Servet-i Fünun da bu dönemin dergileridir. Konular ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafedir. İlk çeviri tiyatro eserleri bu dönemde sahnelenmiş, ilk özgün tiyatro eseri ise Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir. Düzyazı gelişmiş, dilin sadeleşmesi eğilimi başlamış, nazımda hem aruz hem hece ölçüsü kullanılmıştır. Yazarlar Namık Kemal, Tevfik Fikret, Şinasi, Ziya Paşa, Recaizade Mahmut Ekrem, Ahmet Mithat ve Samipaşazade Sezai'dir. Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında Servet-i Fünun dergisiyle adlandırılır. Sanat sanat içindir ilkesi benimsenir; eski söyleyiş, mübalağa ve müstehzi yayın geleneği yaygındır. Nazımda aruz sürer, hece ölçüsü serbestleştirilir. Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiir birlikte yayımlanır. İlk roman Hüseyin Su'nun Yorgaki Kadın'ıdır. Fecr-i Ati 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisi etrafında oluşmuş, ulusalcı bir tavır benimsemiş ve dilde sadeleşme hızlanmıştır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar ve sonrasında da sürer.
• İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır ve 1832'de yayımlanmıştır.
• Tanzimat Dönemi'nde ilk çeviri tiyatro eserleri sahnelenmiştir.
• İlk özgün tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir.
• Tanzimat Dönemi'nde düzyazı türleri gelişmiş ve dilin sadeleşmesi eğilimi başlamıştır.
• Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında derginin adıyla anılır.
• Servet-i Fünun'un ilkesi sanat sanat içindir; bireyin iç dünyası öne çıkar.
• Servet-i Fünun'da müstehzi yayın geleneği vardır.
• Fecr-i Ati'de ulusalcı tavır benimsenmiş, dilde sadeleşme hızlanmıştır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: İlk Edebiyat Dergisi konusunun adımları:

1. Adım 1: Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar.
2. Adım 2: Bu dönemin dergileri arasında ilk olan belirtilir.
3. Adım 3: İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl olup 1832'de yayımlanmıştır.

Kendini Dene

Soru: Tanzimat, Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati dönemlerini; yılları, dergileri, edebî ilkeleri ve öne çıkan yazarlarıyla karşılaştıran bir tablo hazırlayınız. Tablonun altına dönemlerin birbirine bağlandığı noktayı iki cümleyle açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Tablo başlıkları yıllar, dergiler, ilkeler ve yazarlar olmak üzere eksiksiz kurulur (6 puan); Tanzimat satırı doğru doldurulur (5 puan); Servet-i Fünun satırı doğru doldurulur (5 puan); Fecr-i Ati satırı doğru doldurulur (4 puan); dönemlerin bağlandığı nokta iki cümleyle açıklanır (3 puan); tablo düzeni ve yazım hatasızdır (2 puan). Toplam 25 puan.