Âşık ve Divan Edebiyatı

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Türk edebiyatının en eski iki kolunu karşılaştıracağız. Önce halkın içinde doğan ve sözlü gelenekle yaşayan âşık edebiyatını, sonra saray çevresinde gelişen divan edebiyatını inceleyeceğiz. İkisinin nazım birimi, ölçüsü, dili ve temaları birbirinden oldukça farklıdır; bu farkları tablo yardımıyla gözden geçireceğiz. Konu, sonraki dönem karşılaştırmalarının da temelini oluşturur.

Âşık Edebiyatının Doğuşu ve Âşık

Âşık edebiyatı 13-14. yüzyıldan itibaren Anadolu'da gelişmiştir. Âşık, saz çalan ve halk hafızasından, yani ezberden söyleyen kişidir. Bu gelenekte şair yazıyla değil, ezberle ve saz eşliğinde çalışır. Âşıklar ustalıklarını çıraklık yoluyla öğrenir; ustanın yanında yetişen çırak, kendi zamanı geldiğinde saza ve söyleyişe kavuşur. Bu yüzden âşık edebiyatı yazılı bir gelenek değil, canlı bir sözlü gelenektir.

Âşık edebiyatının temaları aşk, ayrılık, vatan, kahramanlık, gurbet, zulüm ve atasözüdür. Dili sade ve halka yakındır. Nazım birimi koldur ve ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür. Bu ölçü, günlük konuşma dilindeki hece sayısına dayandığı için âşıklar tarafından kolay kullanılabilmiştir.

Divan Edebiyatı

Divan edebiyatı 14.-17. yüzyıllar arasında saray ve çevresinde gelişmiştir. Nazım birimi kendidir, yani mısradır; ölçüsü aruzdur. Nazım şekilleri arasında gazel, şarkı, rubâî, kıt'a, kaside, mesnevî, tarih ve müamma sayılır. Bu şekillerin her biri kendi ölçüsü ve kafiye düzeniyle tanınır.

Divan edebiyatında söz sanatlarına çok yoğun bir ilgi vardır. Tevriye, istiare, mübalağa, kinaye, tarih, telmih ve irşat bu dönemin sık kullanılan sanatları arasındadır. Bu ilgi, dönemin dili ve anlayışıyla doğrudan ilişkilidir. Divan edebiyatında iki temel akım vardır: dinî-tasavvufi akım ve halka açık akım.

İki Geleneğin Karşılaştırılması

Âşık edebiyatı ile divan edebiyatı arasındaki en belirgin fark ölçü ve nazım birimidir. Âşık edebiyatında ölçü 8'li hece ölçüsüyken divan edebiyatında ölçü aruzdur. Âşık edebiyatının nazım birimi kolken divan edebiyatının nazım birimi kendi yani mısradır. Dilden bakıldığında âşık edebiyatı sade ve halka yakınken divan edebiyatı Arapça ve Farsça etkisinin ağır olduğu bir dildir.

Basit Örnek

Bir âşık düşünün. Bu âşık saz çalar, ezberden söyler ve çıraklık yoluyla bu işi öğrenmiştir. Anlattığı konular aşk, ayrılık ve gurbettir. Sözleri halkın konuştuğu dil gibidir ve her dizede sekiz hece sayılır. İşte bu âşığın ürettiği şiir kol adını taşır ve 8'li hece ölçüsüyle söylenir.

İleri Örnek

Sınır durumlarını ayırmak gerekir. Âşık edebiyatı da gazel ve şarkı biçimlerinde nazım yapabilir, ama bunlar divan edebiyatının biçimleridir; ölçüsü ve dil düzeyiyle âşık edebiyatından ayrılır. Yine divan edebiyatı da halk konuşmasına yer verebilir, fakat aruz ölçüsünü esas almadan âşık edebiyatı sayılmaz. Ölçü ve nazım birimi iki geleneği ayıran temel ölçütlerdir.

Özgün örnek dize:

Sazın telinde sekiz ölçü,
Kol benim, dize senin adın.
Halkın diliyle söylerim ben,
Ne Fars ne Arap kaldı bu yerde.

Özgün örnek paragraf:

Deftere bugün iki sütun açtım. Birinci sütuna âşık edebiyatını yazdım: on üçüncü yüzyıldan itibaren Anadolu'da gelişiyor, âşık saz çalıp ezberden söylüyor, ölçüsü 8'li hece ölçüsü, dili sade. İkinci sütuna divan edebiyatını yazdım: sarayda gelişiyor, nazım birimi kendi, ölçüsü aruz, söz sanatlarına çok yoğun ilgi var. İki sütun yan yana durunca fark daha iyi görünüyor.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Âşık edebiyatı sarayda gelişmiştir. Doğru: Âşık edebiyatı Anadolu'da, halk çevresinde gelişmiştir; saray ve çevresinde gelişen edebiyat divan edebiyatıdır.
• Yanlış: Âşık edebiyatının nazım birimi mısradır. Doğru: Âşık edebiyatının nazım birimi kol, divan edebiyatınınki ise kendi yani mısradır.
• Yanlış: Âşıklar şiirleri yazılı metinlerden okur. Doğru: Âşık halk hafızasından, yani ezberden söyler ve çıraklık yoluyla yetişir.
• Yanlış: Divan edebiyatında hece ölçüsü kullanılmaz. Doğru: Divan edebiyatının ölçüsü aruzdur; 8'li hece ölçüsü âşık edebiyatının ölçüsüdür.
• Yanlış: Divan edebiyatında söz sanatlarına ilgi yoktur. Doğru: Divan edebiyatı söz sanatlarına yoğun ilgi gösterir; tevriye, istiare, mübalağa ve kinaye bunlardandır.

Özet

Âşık edebiyatı 13-14. Âşık, saz çalan ve halk hafızasından ezberden söyleyen kişidir; bu gelenek çıraklık yoluyla öğrenilir. Nazım birimi kol, ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür. Temaları aşk, ayrılık, vatan, kahramanlık, gurbet, zulüm ve atasözüdür; dili sade ve halka yakındır. Divan edebiyatı 14.-17. yüzyıllarda saray ve çevresinde gelişmiştir. Nazım birimi kendi yani mısra, ölçüsü aruzdur. Nazım şekilleri gazel, şarkı, rubâî, kıt'a, kaside, mesnevî, tarih ve müammadır. Söz sanatlarına yoğun ilgi vardır. Dinî-tasavvufi akım Mevlana, Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli çevresinde; halka açık akım ise Âşık Yunus Emre, Dadaloğlu ve Karacaoğlan çevresinde görülür.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Âşık edebiyatı 13-14. yüzyıldan itibaren Anadolu'da gelişmiştir.
• Âşık saz çalar ve halk hafızasından, yani ezberden söyler.
• Âşıklar yetişimlerini çıraklık yoluyla tamamlar.
• Âşık edebiyatının nazım birimi kol, ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
• Âşık edebiyatının dili sade ve halka yakındır.
• Divan edebiyatı 14.-17. yüzyıllarda saray ve çevresinde gelişmiştir.
• Divan edebiyatının nazım birimi kendi yani mısradır, ölçüsü aruzdur.
• Divan edebiyatında söz sanatlarına yoğun ilgi gösterilmiştir.
• Divan edebiyatında dinî-tasavvufi ve halka açık olmak üzere iki temel akım vardır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Âşık Edebiyatının Özellikleri konusunun adımları:

1. Adım 1: Şairin saz çalması âşık olma ölçütüyle örtüşür.
2. Adım 2: Ezberden söylemesi halk hafızasından yararlandığını gösterir.
3. Adım 3: Anadolu'da doğmuş olması gelişim yerini belirler.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Âşık edebiyatı ile divan edebiyatını; gelişim yeri, nazım birimi, ölçü, dil ve temalar bakımından karşılaştıran bir tablo hazırlayınız. Tablonun altına bu farkların edebî sonuçlarını iki cümleyle yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Tablo başlıkları gelişim yeri, nazım birimi, ölçü, dil ve temalar olmak üzere eksiksiz kurulur (5 puan); âşık edebiyatının özellikleri doğru doldurulur (5 puan); divan edebiyatının özellikleri doğru doldurulur (5 puan); edebî sonuç iki cümleyle açıklanır (3 puan); tablo düzeni ve yazım hatasızdır (2 puan). Toplam 20 puan.