Anlam Bilgisi, Bağlam ve Anlam İlişkileri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda bir sözcüğün kaç anlamda kullanılabileceğini, anlam ilişkilerinin neler olduğunu ve bağlamın anlamı nasıl belirlediğini inceleyeceğiz. Deyim, atasözü ve özdeyiş arasındaki farkı da bu bölümde açıklayacağız. Anlamın yalnızca sözlükteki karşılığıyla sınırlı olmadığını, cümlenin yapısı ve konuşma ortamıyla da şekillendiğini göreceğiz. Özellikle aynı sözcüğün farklı bağlamlarda farklı anlam kazanması, bu konunun en çok sorulan tarafıdır.

Sözcükte Anlam

Her sözcüğün birden çok anlamı olabilir. Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen, temel anlamıdır. Mecaz anlam ise gerçek anlamının dışında başka bir anlamda kullanılmasıdır. Mecazı bulmanın yolu basittir: cümlenin içinden sözcüğü çıkarın. Anlam bozulmuyorsa gerçek anlamdır; anlam bozuluyorsa mecaz anlamdır. Terim anlam, bir sözcüğün bilim, sanat ya da meslek alanına özgü anlamıdır. Yan anlam ise zamanla başka bir anlam kazanmasıdır: gün sözcüğü güneşi, gün batırmak da gün batırmayı ifade eder.

Anlam İlişkileri

Sözcükler arasında çeşitli anlam ilişkileri kurulur. Eş anlamlı sözcükler aynı ya da yakın anlamı taşır: okul ile mektep, öğretmen ile muallim, değerli ile kıymetli aynı anlamdadır. Zıt anlamlı sözcükler birbirinin karşıtını ifade eder: sıcak ile soğuk, hızlı ile yavaş, geniş ile dar. Eş sesli sözcükler ise yazılışları aynı, anlamları farklıdır: yaz sözcüğü hem mevsimi hem yazma eylemini; ak sözcüğü hem suyu hem beyazı; kök sözcüğü hem bitki kısmını hem çarpanı belirtir.

Kalıplaşmış söz öbeklerine deyim denir; deyim tam bir cümle kurmaz, can kulağıyla dinlemek ve el atmak gibi birbirine bitişmiş sözcüklerden oluşur. Öğüt veren tam cümleler atasözüdür; damlaya damlaya göl olur bu yönüyle atasözüdür. Özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir; atasözü yol gösterir, özdeyiş ise yargıda bulunur. Deyim cümle değildir, atasözü ve özdeyiş ise cümledir.

Bağlam ve Anlam

Bağlam, bir sözün, sözcüğün ya da cümlenin çevresi ve bulunduğu durum içindeki anlamıdır. Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazanır: Bu kitap sıkıcı. cümlesinde kitap sözcüğü eser anlamındayken, Kitap kapatıldı. cümlesinde sipariş ya da tabak anlamına gelir. Sözcüğün anlamı üç katmanla belirlenir: sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlam. Bu üç katman birlikte değerlendirildiğinde anlam belirsizliği ortadan kalkar.

Pragmatik anlam ise iletişimsel anlamdır. Sözcük seçimi konuşma amacına göre değişir; nezaket, gönül alma ve hitap biçimleri bu katmanda belirir. Aynı isteği bir kişi doğrudan, başka bir kişi yumuşak biçimde söyleyebilir. Bu yüzden aynı düşünce, farklı kişilerde farklı sözcüklerle anlatılır.

Basit Örnek

Okulun bahçesinde yağmur yağıyordu. cümlesini inceleyelim. Okul sözcüğü eş anlamlısı olan mektep ile aynı anlamı taşır. Yağmur sözcüğünde k ile g arasındaki ünsüz benzeşmesi görülür. Yağıyordu eyleminin tabanı yağmurdur ve yağdırmak anlamı taşır. Cümlenin bağlamı okul bahçesidir; bu bağlam yağmurun nerede yağdığını belirler ve anlamı daraltır.

İleri Örnek

Aynı sözcüğün anlamını yalnızca bağlam değiştirebilir. Bu kitap sıkıcı. cümlesinde kitap bir eseri belirtir ve sıfat nitelikli bir yargı vardır. Kitap kapatıldı. cümlesinde ise kitap, bir mekânda kullanılan tabak ya da sipariş anlamına gelir ve eylemin nesnesi olur. İki cümlede de ortak yalnızca sözcüğün yazımıdır; anlamı belirleyen cümlenin yapısı ve bağlamdır.

Özgün örnek dize:

Bir sözcük sabit değildir,
Anlamını çevresi verir.
Kitap burada eserdir,
Orada bir tabak olur.

Özgün örnek paragraf:

Defterime şöyle bir not yazdım: kelimeyi sözlükten çıkarınca ne kaldı? Kelimenin tek başına anlamı vardır ama cümle içindeki yeri onu değiştirir. Bugün sınıfta arkadaşımın söylediği bir cümle, ilk dinlediğimde boş geldi; ikinci kez okuyunca anladım ki sözcüğün anlamı cümlenin yapısından da geliyormuş.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Mecaz anlamı bulmak için cümlenin anlamını bozup bozmadığına bakılmaz. Doğru: Sözcüğü çıkarınca anlam bozuluyorsa mecaz, bozulmuyorsa gerçek anlamdır.
• Yanlış: Eş sesli sözcükler anlamları aynıdır. Doğru: Eş sesli sözcükler yazılışları aynı, anlamları farklıdır: yaz, ak, kök.
• Yanlış: Deyim de atasözü gibi tam bir cümledir. Doğru: Deyim cümle kurmaz; atasözü ve özdeyiş ise tam cümledir.
• Yanlış: Bağlam, anlam üzerinde etkili değildir. Doğru: Bağlam, sözcüğün anlamını belirleyen üç katmandan biridir.
• Yanlış: Öznesiz yükleme sahip cümlede özne bulunmaz. Doğru: Bu ayrım anlam bilgisiyle ilgilidir; öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez.

Özet

Sözcükte gerçek anlam, mecaz anlam, terim anlam ve yan anlam vardır. Mecaz anlamı bulmanın yolu sözcüğü cümleden çıkarmaktır; anlam bozuluyorsa mecazdır. Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı, zıt anlamlı sözcükler karşıt anlamı, eş sesli sözcükler ise aynı yazılışla farklı anlamı taşır. Deyim cümle kurmayan kalıplaşmış söz öbeğidir; atasözü öğüt veren, özdeyiş ise yargı bildiren tam cümledir. Bağlam, sözcüğün çevresi ve bulunduğu durum içindeki anlamıdır. Sözcüğün anlamı sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlam olmak üzere üç katmanla belirlenir. Pragmatik anlam ise sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesidir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Mecaz anlamı bulmanın en güvenilir yolu sözcüğü cümleden çıkarmaktır.
• Terim anlam bir alana özgüdür; aynı sözcük başka alanda başka anlam taşıyabilir.
• Yan anlam zamanla oluşur; gün sözcüğü güneşi ve gün batırmak anlamlarını zamanla kazanmıştır.
• Eş sesli sözcükler yazılışları aynı olduğu için ilk bakışta aynı sanılabilir, anlamları ise farklıdır.
• Deyim cümle değildir; atasözü ve özdeyiş ise tam cümle biçimindedir.
• Atasözü yol gösterir ve öğüt verir, özdeyiş ise yargıda bulunur.
• Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazanabilir; bu yüzden tek başına sözcüğe bakmak yetmez.
• Anlamı yalnızca bağlam değil, cümlenin yapısı da etkiler; ikisi birlikte değerlendirilmelidir.
• Pragmatik anlam, aynı düşüncenin nezaket düzeyine göre farklı biçimlerde söylenmesidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Mecaz Anlamı Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümleden sözcük çıkarılır:... yemek. ifadesi kalır.
2. Adım 2: Kalan ifade hem anlamını yitirir hem de anlamsızlaşır.
3. Adım 3: Sözcüğün çıkarılması anlamı bozduğu için ateş sözcüğü mecaz anlamdadır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Günlük hayattan on cümlelik bir metin yazınız. Bu metinde gerçek anlam, mecaz anlam ve yan anlam örneklerini en az birer kez işaretleyerek her birinin neden o kategoriye girdiğini açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: On cümlelik, dil bilgisi kurallarına uygun metin yazılır (4 puan); gerçek anlam örneği işaretlenir ve gerekçesi yazılır (4 puan); mecaz anlam örneği işaretlenir ve anlamı bozup bozmadığı denetimiyle gerekçelendirilir (5 puan); yan anlam örneği işaretlenir ve zamanla kazanılan anlam açıklanır (4 puan); anlatım düzenli ve dil hatasızdır (3 puan). Toplam 20 puan.