Sözdizimi ve Bilimsel Dil Bilgisi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda bir cümlenin hangi ögelerden kurulduğunu, bu ögeleri nasıl bulacağımızı ve cümlelerin kaç çeşide ayrıldığını inceleyeceğiz. Yükleme sahip cümle çeşitlerini karşılaştıracak, şart cümlesinin dört hâlini tanıyacak ve cümle çeşitlerini dört ayrı ölçüte göre sınıflandıracağız. Son olarak sözdizimi düzlemlerinin neler olduğunu örneklerle göstereceğiz. Konu, okuduğumuz her metinde kendini göstermesi nedeniyle dil bilimin en çok işe yarayan bölümlerinden biridir.

Cümlenin Ögeleri

Bir cümlede bulunması zorunlu olan iki öge vardır: özne ve yüklem. Geçişli fiillerin cümlelerinde ise nesne de bulunur. Nesne, yükleme kim sorusunun yanında neyi ve kimi sorularına cevap verir. Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık olmak üzere dört biçimde görülür. Zarf tümleci ise zaman, yer, yön, durum ve miktar başlıklarıyla belirtilir.

Ögeleri bulmak için izlenen yöntem sabittir: önce yüklem bulunur, sonra yükleme kim sorusu sorularak özne, neyi ve kimi soruları sorularak nesne belirlenir. Bu yöntem uzun cümlelerde bile çözümlemeyi kolaylaştırır. Dil bilgisi, ses, yapı ve anlam olmak üzere birbirine bağlı başlıca alanlardan oluşur; sözdizimi bu alanların yapı kısmını inceler.

Yükleme Sahip Cümle Çeşidi

Yüklem ile özne arasındaki ilişkiye göre cümleler üçe ayrılır. Öznel-nesnel yükleme sahip cümlede özne, nesneyi kendi kontrolü altındadır. Edilgen yükleme sahip cümlede özne, nesne üzerinde tasarruf yapmaz ve işi asıl olarak o özne yapmamıştır. Öznesiz yükleme sahip cümlede ise özne vardır ama yüklemden önce gelmez.

Şart Cümlesi ve Dört Hâli

Şart, yani koşul anlamı taşıyan cümle dört biçimde kurulur. Her hâlde aynı anlam, yani gereklilik bildirimi korunur; yalnızca zaman ve kişi bakımından değişim olur. Bu nedenle şart cümlesi bulunurken cümlenin yapısına bakmak yerine anlamına bakmak gerekir.

Cümle Çeşitleri

Cümleler dört ölçüte göre sınıflandırılır. Yükleme göre cümleler yalnız yüklemi olan, yüklemi özneye bağlı ve yüklemi özneye ve nesneye bağlı cümleler olarak üçe ayrılır. Yükleme göre cümleler fiil cümlesi ve isim cümlesi olmak üzere ikiye ayrılır. Anlamına göre cümleler olumlu, olumsuz, soru, ünlem ve emir (buyurma) cümleleridir. Yapısına göre cümleler ise basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümleler olarak dört başlıkta incelenir.

Yapısına göre cümlelerde birleşik cümle örneği olarak Gelen kişi müdürümüz. verilebilir. Sıralı cümlelerde özne ve yüklem aynıdır ve öbekler virgülle ayrılır. Bağlı cümlelerde ise özne ya da yüklem farklıdır. Bağlaçlı cümlelerde kullanılan bağlaç, özne ve yüklemin aynı olup olmamasına göre değişir.

Sözdizimi Düzlemleri

Sözdizimi, birimler arasındaki ilişkileri dört düzlemde inceler. Birinci düzlem sözcükler arası, ikinci düzlem sözcük öbekleri arası, üçüncü düzlem öbek ile cümle arası, dördüncü düzlem ise cümle ile cümle arasıdır. Bu dört düzlem, birimlerin büyüklüğüne göre sıralanmıştır.

Basit Örnek

Öğrenciler ödevlerini yazdılar. cümlesini inceleyelim. Önce yüklem bulunur: yazdılar. Yükleme kim sorusu sorulduğunda öğrenciler öznesi, neyi sorusu sorulduğunda ödevlerini nesnesi bulunur. Özne, nesneyi kendi kontrolü altında gerçekleştirdiği için bu cümle öznel-nesnel yükleme sahip bir cümledir. Ayrıca yapısına göre basit bir cümledir, çünkü tek yüklemi vardır.

İleri Örnek

Annesine bir mektup yazılmış. cümlesinde özne vardır ama yüklemden önce gelmediği için öznesiz yükleme sahip bir cümledir. Ödevler yazıldı. cümlesinde ise özne, nesne üzerinde tasarruf yapmadığı için edilgen yükleme sahip bir cümledir. Gelen kişi müdürümüz. cümlesinde özne yüklemden sonra geldiği için cümle birleşiktir. Bu üç örnek, aynı yüklemin farklı cümlelerde farklı sonuçlar doğurabileceğini gösterir.

Özgün örnek dize:

Önce yüklemi bul, sonra sor:
Kim yaptı, neyi yaptı?
Gelen kişi müdürümüz.
Özne sonra geldiği için birleşik.

Özgün örnek paragraf:

Sınıfa girdiğimde tahtaya bakıp not aldım: özne ve yüklem zorunlu. Öğretmenimiz cümleleri önce yüklemden başlayarak çözümlemeyi öğretti. Ben de her cümleyi yazıp yüklemin altını çizdim. Eve dönerken şunu fark ettim: bir cümlenin hangi tür olduğunu anlamak, cümleyi okurken de yazarken de işe yarıyor.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Özne ve yüklem cümlede isteğe bağlı ögelerdir. Doğru: Özne ve yüklem zorunludur; geçişli fiillerde nesne de bulunur.
• Yanlış: Öznesiz yükleme sahip cümlede özne yoktur. Doğru: Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez.
• Yanlış: Edilgen yükleme sahip cümlede özne, nesne üzerinde tasarruf yapar. Doğru: Özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz.
• Yanlış: Sıralı cümlede özne ve yüklem farklıdır. Doğru: Sıralı cümlede özne ve yüklem aynıdır ve öbekler virgülle ayrılır.
• Yanlış: Sözdizimi yalnızca cümle düzeyinde çalışır. Doğru: Sözdizimi sözcükler, öbekler ve cümleler arasındaki dört düzlemde incelenir.

Özet

Özne ve yüklem cümlenin zorunlu ögeleridir; geçişli fiillerde nesne bulunur. Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık; zarf tümleci ise zaman, yer, yön, durum ve miktar biçiminde görülür. Ögeler yüklem bulunduktan sonra kim ve neyi sorularıyla belirlenir. Yüklem ile özne ilişkisine göre öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz yükleme sahip cümleler ayrılır. Şart cümlesi dört hâlde kurulur. Cümleler yükleme, yükleme, anlam ve yapısına göre sınıflandırılır. Sözdizimi düzlemleri sözcükler arası, öbekler arası, öbek ile cümle arası ve cümle ile cümle arasıdır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Özne ve yüklem zorunludur; bu ikisi olmadan cümle kurulamaz.
• Nesne yalnızca geçişli fiillerin cümlelerinde bulunur.
• Özne, nesne üzerinde tasarruf yapıp yapmadığına göre değerlendirilir; tasarruf varsa cümle öznel-nesnel, yoksa edilgendir.
• Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez; bu ayrım sınavlarda sık karıştırılır.
• Şart cümlesinin dört hâli de aynı gereklilik anlamını taşır, yalnızca zaman ve kişi değişir.
• Sıralı cümlede özne ve yüklem aynıdır; bağlı cümlede ise özne ya da yüklem farklıdır.
• Bağlaç seçiminde özne ve yüklemin aynı olup olmaması belirleyicidir.
• Sözdizimi düzlemleri birimlerin büyüklüğüne göre sıralanır: sözcük, öbek, cümle, cümlecik.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Cümlede Öge Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlede yüklem bulunur: yazdılar.
2. Adım 2: Yükleme kim sorusu sorulur ve öğrenciler öznesi, neyi sorusu sorulur ve ödevlerini nesnesi bulunur.
3. Adım 3: Özne, nesneyi kendi kontrolü altında yaptığı için cümle öznel-nesnel yükleme sahiptir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: En az altı cümlelik bir metin yazınız. Her cümlenin öznesini ve yüklemini bulunuz; cümlelerden en az birini öznesiz yükleme sahip, birini edilgen yükleme sahip olacak biçimde kurunuz ve yaptığınız çözümlemeyi gerekçesiyle açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: En az altı cümlelik, dil bilgisi kurallarına uygun metin yazılır (4 puan); her cümlenin öznesi ve yüklemi doğru bulunur (6 puan); en az bir cümle öznesiz yükleme sahip olarak kurulur ve gerekçesi yazılır (4 puan); en az bir cümle edilgen yükleme sahip olarak kurulur ve gerekçesi yazılır (4 puan); anlatım düzenli ve dil hatasızdır (2 puan). Toplam 20 puan.