Coğrafi Bilgiye Giriş: Konu, Yöntem ve Etik

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Coğrafi Bilgiye Giriş: Konu, Yöntem ve Etik konusunu ele alacağız. Bir olayın yerini nedenleriyle birlikte düşünmek, coğrafyayı tek başına okuma listelerinden çıkarır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Coğrafi bilginin konusunu, kapsamını ve diğer bilimlerden farkını açıklar.
• Kazanım 2: Coğrafi araştırmanın aşamalarını sıralar ve her aşamada yapılanları örnekler.
• Kazanım 3: Veri, gözlem ve ölçüm kavramlarını birbirinden ayırt ederek kullanır.
• Kazanım 4: Konu, yöntem ve etik başlıklarının birbirleriyle ilişkisini sorgular.
• Kazanım 5: Bir coğrafi iddianın güvenilirliğini kaynak ve kanıt üzerinden değerlendirir.
• Kazanım 6: Coğrafi bilginin günlük hayatta ve karar verme süreçlerindeki yerini gösterir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Niçin Coğrafya Öğrenmeliyiz? başlığıdır. Niçin Coğrafya Öğrenmeliyiz? konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Niçin Coğrafya Öğrenmeliyiz? — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Coğrafyanın Doğası ve Coğrafya Biliminin Gelişimi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

1. Coğrafi Bilgi Nedir?

Coğrafi bilgi, bir olayın yerini, zamanını ve o olayın nedenini birlikte sorgulayan bilgidir. Yalnızca bir yerin adını veya bir olayın tarihini bilmek coğrafi bilgi değildir. Bir bölgede kuraklık görülmesi, tek başına bir bilgidir; ancak bu kuraklığın nerede yoğunlaştığı, neden orada yaşandığı ve bu durumun tarım, göç ve yerleşme üzerindeki etkisi sorgulanmaya başladığında coğrafi bilgi ortaya çıkar.

Coğrafi bilginin üç temel bileşeni vardır: yer, olay ve ilişki. Yer olmadan olayın konumu, olay olmadan yerin anlamı, ilişki kurulmadan da yapılan işlem yalnızca betimlemeden ibaret kalır. Örneğin bir bölgede yıllık yağışın 300 milimetre olduğunu söylemek betimlemedir. Aynı yağışın neden düştüğünü, hangi aylarda yoğunlaştığını, buna karşılık buharlaşmanın ne kadar olduğunu sorguladığımızda ise artık bir ilişki kurar ve coğrafi yorum ortaya çıkar.

2. Coğrafyanın Konu ve Kapsamı

Coğrafya, insan ile doğal ortam arasındaki ilişkinin yeryüzünde nasıl dağıldığını inceler. Bu kapsam çok geniştir: bir tarafta fizikî coğrafya başlıkları olan iklim, yer şekilleri, su kaynakları ve toprak; diğer tarafta nüfus, yerleşme, ekonomi ve ulaşım yer alır. Bu iki alanı birbirinden ayıran şey ayrı çalışmak değil, ilişkiyi birlikte kurabilmektir.

Coğrafya diğer bilimlerden yalnızca konuyla değil, yöntemle de ayrılır. Bir ekonomist ülke verilerini hesaplar, bir meteorolog hava olaylarını ölçer; coğrafya ise bu iki tür bilgiyi aynı harita üzerinde buluşturur ve aralarındaki ilişkiyi sorgular. Bu nedenle coğrafya, farklı bilimlerin ürettiği veriyi mekânda birleştiren bir aracı bilim olarak da tanımlanır.

3. Coğrafi Araştırmanın Aşamaları

Coğrafi bir araştırma zincirleşik bir süreçtir. Süreç, araştırma sorusunun belirlenmesiyle başlar. İyi bir soru dar kapsamlı, yanıtlanabilir ve elde edilecek verilerle sınanabilir olmalıdır. Çok geniş kurulan bir soru, veri toplama aşamasında odağını kaybettirir ve sonuç zayıf kalır.

İkinci aşamada gözlem ve veri toplanır. Gözlem, araştırmacının doğrudan yaptığı tespittir; deneyimli bir gözlemci, bir arazide eğimli alanı izohipslerin sıklığından okuyabilir. Veri ise ölçüm, sayım veya kayıtla sayısallaştırılmış bilgidir: bir istasyonun günlük sıcaklık ölçümü, bir nüfus sayımı veya uydu görüntüsü üzerindeki piksel sayısı birer veridir.

Üçüncü aşamada hipotez kurulur. Gözlemler, elde edilen verilerin nedenini açıklayan geçici bir ifadedir. Hipotez sınanana kadar kesin bilgi değildir; bu nedenle cümle sonunda kesinlik yerine sınanabilirlik vurgulanır. Dördüncü aşamada analiz yapılır: veriler sıralanır, karşılaştırılır, gerektiğinde hesaplanır. Beşinci aşama yorumdur; verilerin anlamlandırılması ve neden-sonuç ilişkisinin kurulması bu aşamada gerçekleşir. Son aşama ise karar ve sunumdur; bulgu, gerekçesi ve kaynak künyesiyle birlikte aktarılır.

4. Veri, Gözlem, Ölçüm ve Kaynak Kavramları

Bu dört kavram sınavlarda sıklıkla karıştırılır. Gözlem, araştırmacının kendi duyularıyla veya araçlarıyla doğrudan yaptığı tespittir. Ölçüm, gözlemin belirli bir birimle sayısallaştırılmasıdır. Veri, ölçüm ve kayıtla elde edilen, daha sonra üzerinde işlem yapılabilen sayısal ya da kategorik bilgidir. Kaynak ise verinin nereden geldiğini gösteren künyedir; yazar veya kurum, eser adı, tarih ve erişim bilgisi taşır.

Bir ölçüm yapılmış olması, o verinin güvenilir olduğunu tek başına göstermez. Aynı değişken için iki farklı kaynak farklı değer verebilir. Örneğin bir bölgenin nüfusu, resmî sayımla belirlenen kayıtlı nüfus ile nüfus hücresi hesabı arasında farklılık gösterebilir. Bu durumda iki değer de kendi yöntemi içinde doğrudur; fark, yöntemin ne ölçtüğünden kaynaklanır. Bu yüzden bir veri okunurken önce kimin, ne zaman, nasıl ölçtüğü sorulmalıdır.

5. Coğrafi Bilginin Günlük Hayattaki Yeri

Coğrafi bilgi, günlük kararlarımızın görünmez ama etkili bir parçasıdır. Oturacağımız evin zemin durumu, gideceğimiz yolun eğimi, tarım yapılacak tarlanın eğimi ve drenajı, bir bölgede taşınacak yükün kara yolu ile mi deniz yolu ile mi taşınacağı gibi kararların hepsi coğrafi bilgiye dayanır. Deprem yönetmeliğine uygun inşa edilmiş bir bina, ciddi bir depremde dayanıklılık açısından daha güvenli bir seçenektir; bu, doğrudan coğrafi bir bilginin günlük hayata uygulanmasıdır.

Ölçek değiştikçe beklenti değişir. Ders kitabı ölçeğinde bir sınav sorusu, ülke ölçeğinde bir planlama kararı, kıta ölçeğinde ise bir iklim değerlendirmesi söz konusudur. Aynı veri, ölçek değiştikçe farklı sorulara yanıt arar. Bu nedenle coğrafi sorularda önce hangi ölçekte çalışıldığının belirlenmesi gerekir.

6. Coğrafi Araştırmada Etik

Etik, yalnızca kurallara uyulması değil; başkaların hak ve değerlerine de saygı göstermektir. Coğrafi araştırmada üç temel etik ilke öne çıkar.

• Doğruluğa sadakat: Veri olduğu gibi aktarılır, eksik bilgi saklanmaz, kaynak künyesi eksiksiz verilir. Kendi beğenimizi hakikat gibi sunmak en ağır etik ihlaldir.
• Kişi ve topluluklara saygı: Konum, gelir, sağlık durumu gibi kişisel veriler yalnızca açık rıza ve amaçla sınırlı olma ilkesiyle toplanır; paylaşılırken kimlik bilgisiyle birlikte verilmez.
• Çevresel sorumluluk: Bir bölgeyi incelemek için yapılan araştırma, o bölgenin doğal dengesini bozmamalıdır.

Etik ihlali yalnızca kurumsal bir sorun değildir; küçük ölçekli bir okul araştırmasında da geçerlidir. Bir mahalleyi araştıran öğrenci, komşularının izni olmadan kapılarının fotoğrafını çekip yayımlarsa bu davranış hem kişisel haklara hem de verinin güvenilirliğine zarar verir.

7. Sık Yapılan Hatalar

• Coğrafyayı yalnızca harita okumakla sınırlama hatası yapılır. Harita, coğrafi sorgunun bir aracıdır; konu ile yöntem karıştırılmamalıdır.
• Gözlem ile veri aynı kavram sayılır. Gözlem nitel olabilir; veri ise ölçülmüş ve kayıt altına alınmış olmalıdır.
• Hipotez, sınanmadan kesin sonuç gibi sunulur. Hipotezin sınanabilir olup olmadığı kontrol edilmelidir.
• Veri sayısı çok olduğu için güvenilir kabul edilir. Yöntem ve tarih bilinmeden veri değerini yitirir.
• Kaynak gösterilmeden kesin yargıya varılır. Kaynaksız sonuç denetlenemez.
• Rızasız veri toplama ve yayımlama etik ihlali sayılır.

Özet

Coğrafi bilgi; yer, olay ve ilişkinin birlikte sorgulanmasıyla anlam kazanır. Coğrafi araştırma; soru, gözlem ve veri, hipotez, analiz, yorum ve karar aşamalarından oluşan bir zincirdir. Gözlem tespit, veri ise ölçülmüş bilgidir; ikisi arasındaki fark denetlenebilirliğin temelidir. Hipotez sınanana kadar kesinlik taşımaz. Sonucun güvenilirliği, verinin nasıl ve ne zaman toplandığının, hangi yöntemin kullanıldığının ve kaynağın ne olduğunun açıkça belirtilmesine bağlıdır. Coğrafi bilgi üretirken doğruluğa sadakat, kişilere saygı ve çevresel sorumluluk ilkeleri gözetilmelidir. Bu ilkelerle üretilen coğrafi bilgi, günlük hayattan kurumsal kararlara kadar güvenilir bir yol göstericidir.

Sık Yapılan Hatalar

En yaygın hata, coğrafyayı harita ve yer adı öğrenmeyle sınırlı saymaktır. İkinci yaygın hata, gözlem ile veriyi ayırt edememektir. Üçüncü hata, hipotezi sınanmadan doğru kabul etmektir. Dördüncü hata, veri miktarını veri kalitesiyle karıştırmaktır. Beşinci hata, kaynak künyesi vermeden kesin yargıya varmaktır. Altıncı hata, kişisel verileri rızasız toplayıp paylaşmaktır. Bu hataların hepsi, coğrafi bilginin güvenilirliğini zedeler ve sonucun başka araştırmacılarca sınanamaz hâle gelmesine yol açar.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Bir öğrenci, öğretmeninin verdiği veri tablosundaki sıcaklık değerlerini önce küçükten büyüğe sıralamış, sonra bu değişimin nedenlerini araştırmıştır. İlk davranış hangi bilimsel yöntem adımıdır?

Çözüm: Adım 1: Sıralama işlemi, elde edilen sayısal değerlerin betimlenmesidir; bu, verilerin işlenmesi aşamasına girer. Adım 2: Değerlerin nedenlerinin araştırılması ise neden-sonuç ilişkisi kurulan yorum aşamasıdır. Adım 3: İki davranış arasındaki fark, verinin betimlenmesi ile yorumun birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösterir. Adım 4: Doğru sonuç, ilk davranışın verilerin düzenlenmesi, ikincisinin ise yorumun saf hâle getirilmesidir.

Örneklerde şu üç ilkeye dikkat edin: veriyi olduğu gibi yazın, yorumu ayrı bir cümleyle belirtin ve her iddianın arkasına kaynak künyesi ekleyin.

Günlük hayattan bir uygulama

Bu derste öğrendiklerimizi günlük hayatta görmek, konuyu kalıcı hale getirir. Aşağıdaki görevde Coğrafi Bilgiye Giriş: Konu, Yöntem ve Etik bilgisi bir işin içinde kullanılıyor; çözümü kendiniz yazmayı deneyin.

Uygulama sorusu: Bir bölgede kuraklığın nedenlerini, sonuçlarını ve çözüm önerilerini coğrafi yöntem aşamalarına göre ele alan bir değerlendirme yazınız.

Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Bir sorunun coğrafi olup olmadığını anlamak için üç soru sor: olay nerede geçiyor, neden burada geçiyor, burada başka hangi olaylar var?
• Veri ile görüşümü karıştırma. Ölçülmüş sayı veridir; o sayı hakkındaki düşünce yorumdur.
• Hipotez yazarken sonuna kesin nokta koyma; sınanacak bir ifade olarak kur.
• Açıklamayı yazarken önce veriyi, sonra hesabı, en sonra yorumu sıraya koy.
• Etik sorusunda şunu sor: bu bilgiyi toplamak kimlerin özel hayatını riske atıyor?
• Konu ile yöntemi karıştırma. Konu, neyin incelendiğidir; yöntem, nasıl incelendiğidir.

Çözülmüş örnek adımları

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Bir Sıcaklık Farkının Neden-Sonuç Analizi

Soru: Aynı enlemdeki iki bölgeden birinde yaz aylarında sıcaklık diğerinden daha yüksek ve yıllık sıcaklık farkı daha büyüktür. Bu durumun nedenini coğrafi yöntemle açıklayınız.

1. Adım 1: Soruyu mekâna indir. İki bölgenin enlemleri aynı olduğuna göre enlem farkı sonucu açıklamaz.
2. Adım 2: Konum verisini topla. Bölgelerden birinin denize yakın, diğerinin iç kesimde olduğunu belirle.
3. Adım 3: İlişkiyi kur. Deniz kıyısındaki bölgede suyun geç ısınıp geç soğuması yıllık sıcaklık farkını daraltır.
4. Adım 4: Sonuca var ve yorumla. İç kesimdeki bölgede kara yüzeyleri hızlı ısınıp hızlı soğuduğu için fark büyür.

Cevap: Yüksek sıcaklık farkı iç kesimdeki bölgede görülür; bunun nedeni denizden uzaklığın yani denizelliğin etkisidir.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Uydurgatan Kaçınma Yapılacak Veri Okuma

Soru: Bir öğrenci uydu görüntüsü üzerinde ölçtüğü alanın gerçek yüzölçümünü bilmek istemektedir. Hangi bilgilere ihtiyaç duyar ve nasıl bir yol izlemelidir?

1. Adım 1: Kaynağı belirle. Görüntünün uydu görüntüsü olduğunu ve hangi sistemden alındığını yaz.
2. Adım 2: Ölçek ya da çözünürlük bilgisini edin. Görüntünün hangi ölçekte olduğu bilinmezse alan hesabı yapılamaz.
3. Adım 3: Ölçümü yap. Ekranda ölçülen alanı santimetre cinsinden belirle.
4. Adım 4: Dönüştür. Gerçek alan = harita alanı (cm²) × (ölçek payının karesi) işlemiyle bulunur.
5. Adım 5: Sınırlılığı belirt. Görüntünün hangi tarihte alındığını ve çözünürlüğünü yazarak sonucun sınırını yaz.

Cevap: Ölçek ve çözünürlük bilgisi olmadan gerçek alan hesaplanamaz; hesap yapılsa bile ölçüm tarihi ve kaynak künyesi belirtilmelidir.

Kavram, anlam ve sık karıştırılan karşılık

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Konudaki kural ve ölçü özeti

Konudaki kural ve ölçüleri tek tabloda topladık. Bu tablo, tekrar anlarında ilk bakılacak yerdir.

Sık karşılaşılan yanlışlar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Coğrafyayı yalnızca harita ve yer adı öğrenmeyle özdeşleştirmek: Coğrafya, olayların nerede ve neden gerçekleştiğini neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilimdir. Harita bu incelemenin önemli bir aracıdır ancak konunun tamamı değildir. Sınavda bir soru yalnızca coğrafi değil, salt coğrafya dışı görünse de mekânla ilişkilendirilebiliyorsa coğrafi sorudur.
• Gözlem ile veriyi aynı kavram saymak: Gözlem, araştırmacının doğrudan yaptığı tespit olup nitel olabilir. Veri ise ölçüm, sayım veya kayıtla sayısallaştırılmış bilgidir. Bu ayrım yapılmadığında sonuç denetlenemez ve başka araştırmacılar tarafından sınanamaz.
• Hipotezi doğru kabul edip doğrulamamak: Hipotez, gözlemlere dayanan henüz sınanmamış geçici açıklamadır. Sınama yapılmadan kesinleştiğinde araştırma, kanıt toplamaktan çıkıp tahmin üretmeye dönüşür.
• Veri miktarını veri kalitesiyle karıştırmak: Çok sayıda derlenmiş veri, hatalı yöntemle toplandığında sonucu düzeltmez. Verinin ne zaman, nasıl ve hangi yöntemle toplandığı belirtilmeden değer sayısına bakılamaz.
• Kişisel verileri sınırsız toplayıp paylaşmak: Coğrafi araştırmada konum ve yaşam alışkanlığı verileri toplanabilir; ancak bu veriler açık rıza olmadan toplanmamalı, amacı dışında kullanılmamalı ve kişilerin kimliğiyle birlikte yayımlanmamalıdır.
• Sonucu kaynak vermeden kesinmiş gibi sunmak: Bir coğrafi yargının güvenilirliği, dayandığı verinin ne olduğuyla ölçülür. Kaynak künyesi verilmeyen bir sonuç, başka bir araştırmacının sınayamayacağı için bilimsel değerini yitirir.

Kısaca özet

Kısaca: Coğrafi bilgi; yer, olay ve bu ikisi arasındaki ilişkinin birlikte sorgulanmasıyla anlam kazanır. Coğrafi araştırma; soru sorma, gözlem ve veri toplama, hipotez kurma, analiz, yorum ve sunum aşamalarından oluşan bir zincirdir. Gözlem doğrudan tespit, veri ise ölçülmüş sayısallaştırılmış bilgidir; hipotez sınanana kadar kesin bilgi sayılmaz. Coğrafi bilgi üretirken…

Anlatımı bir cümlede özetleyeceksek, şunu söyleyebiliriz:

• Coğrafya yalnızca yer adlarını ve harita bilgilerini öğreten bir ders değildir; olayların nerede, ne zaman ve neden gerçekleştiğini birlikte sorgular.
• Coğrafi bilginin üç temel bileşeni yer, olay ve bu ikisi arasındaki ilişkidir; ilişki kurulmadan yapılan betimleme eksiktir.
• Coğrafi araştırma bir tahmin uğraşı değildir; her aşaması gözlem ve veriye dayanır ve sonuca ulaşmak için kaynak gösterilir.
• Gözlem ile veri arasındaki fark önemlidir; gözlem doğrudan yapılan tespit, veri ise ölçüm veya kayıtla sayısallaştırılmış hâlidir.
• Hipotez, gözlemlere dayanan ve henüz kesinleşmemiş geçici açıklamadır; sınanmadan doğru kabul edilemez.
• Yorum, verilerin anlamlandırılmasıdır; yorum ile veri birbirine karıştırıldığında sonuç güvenilmez hâle gelir.
• Coğrafi bilgi üretirken kişisel çıkar veya önyargı, sonucu olduğu gibi olduğundan farklı gösterebilir.
• Kişisel verilerin toplanması ve paylaşılması, açık rıza ve amaçla sınırlı olma ilkelerine uygun yapılmalıdır.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Bir uydu görüntüsü üzerinde ölçülen alanın gerçek yüzölçümüne dönüştürülebilmesi için ilk olarak hangi bilgi gereklidir? (Şıklar: Görüntünün kaç MB dosya boyutunda olduğu · Görüntünün hangi ölçekte olduğu · Ekrandaki renk sayısı · Görüntünün kaç kanal içerdiği)
2. Bir öğrenci, aynı bölgede iki farklı kurumun açıkladığı nüfus sayıları arasında farklılık olduğunu fark etmiştir. Doğru yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Sayısı büyük olan değeri doğru kabul etmek · Yalnızca en son yayımlanan veriyi esas almak · İki verinin hangi yöntemle ve hangi tarihte üretildiğini karşılaştırmak · Verilerin ikisini de hiç kullanmamak)
3. Coğrafi bir bilginin tamamını oluşturan üç temel bileşen aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Yer, olay ve bu ikisi arasındaki ilişki · Yalnızca yer adları ve tespit sıcaklıkları · Harita, pusula ve not defteri · Ölçek, projeksiyon ve renk seçimi)

Cevap anahtarı: 1) Görüntünün hangi ölçekte olduğu — Gerçek alan, harita alanının ölçek payının karesiyle çarpılmasıyla bulunur. Bu nedenle önce ölçek bilinmelidir; dosya boyutu, renk sayısı ve kanal sayısı hesaba katılmaz.

2) İki verinin hangi yöntemle ve hangi tarihte üretildiğini karşılaştırmak — İki değer de kendi yöntemi içinde doğru olabilir; aradaki fark yöntemin ne ölçtüğünden kaynaklanır. Bu nedenle önce yöntem ve tarih karşılaştırılır, ancak bu karşılaştırma yapılmadan veri kullanılmaz.

3) Yer, olay ve bu ikisi arasındaki ilişki — Coğrafi bilgi, olayın nerede gerçekleştiğini, o olayın kendisini ve bu ikisi arasındaki bağı birlikte sorgular. Yer ve olay tek başına yalnızca betimleme üretir; ilişki kurulduğunda coğrafi yorum ort…

Yakın konular

Konunun yerine oturması için komşu başlıkları da bilmek gerekir. Şunlarla birlikte çalışmak konuyu pekiştirir:

• Dünya'nın Şekli ve Sonuçları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Dünya'nın Hareketleri ve Sonuçları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Coğrafi Konum — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Harita Bilgisi ve Ölçek — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Bu anlatım hakkında

Coğrafi Bilgiye Giriş: Konu, Yöntem ve Etik başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Bir bölgede kuraklığın nedenlerini, sonuçlarını ve çözüm önerilerini coğrafi yöntem aşamalarına göre ele alan bir değerlendirme yazınız. (20 puan)
• Bir konu hakkında coğrafi bilgi üretirken uyulması gereken üç etik ilkeyi açıklayıp her biriyle ilgili birer örnek veriniz. (10 puan)
• Elinizdeki veriyle bir coğrafi sonuç çıkarmak yerine örnek bir okul projesi için dört adımlı bir araştırma planı hazırlayınız. (20 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir kasabada yıllardır öğleden sonra saatlerinde trafik yoğunluğunun arttığı gözlenmiştir. Bu gözlemden hareketle kurulan hipotezi yazınız ve sınamak için hangi verilere bakmanız gerektiğini açıklayınız.

1. Adım 1: Gözlemi veriden ayır. Gözlem, öğleden sonra araç sayısının artmasıdır; henüz nedeni bilinmemektedir.
2. Adım 2: Hipotez kur. Artışın okul çıkış saatleriyle çakıştığı yönünde sınanabilir bir ifade yazılır.
3. Adım 3: Sınanacak veriyi belirle. Günlük araç sayıları, okul çıkış saatleri, işe gidiş dönüş saatleri ve yol düzenleme kayıtları incelenir.
4. Adım 4: Karşılaştır. Artışın okul çıkış saatlerine denk geldiği saptanırsa hipotez güçlenir, başka saatlere kayarsa zayıflar.
5. Adım 5: Sonuçlandır. Hipotez doğrulanmasa bile gözlem geçerlidir; bu durumda hipotez değiştirilerek yeni bir açıklama aranır.

Sonuç/cevap: Hipotez okul çıkış saatleriyle ilişkilendirilerek kurulur; okul çıkış saatleri ve araç sayısı verileriyle sınandığında sonuç güçlenir veya zayıflar.

Karşılaştırma Tablosu