Coğrafyanın Bölümleri ve İlkeleri

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Coğrafyanın Bölümleri ve İlkeleri üzerine çalışacağız. Harita, ölçek ve olay ilişkisi birbirine bağlıdır; bu derste bu bağı kurmayı hedefliyoruz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Coğrafyanın tanımını ve inceleme alanını kazanım diliyle açıklar.
• Kazanım 2: Coğrafyanın fiziki, beşerî ve bölgesel bölümlerini ayırt eder.
• Kazanım 3: Coğrafyanın temel ilkelerini gerçek yaşam örnekleriyle ilişkilendirir.
• Kazanım 4: Coğrafyanın diğer bilimlerle olan ilişkisini ve yardımcı bilimlerini tanır.
• Kazanım 5: Bir coğrafi olayın hangi bölüm ve ilke kapsamında inceleneceğini belirler.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Doğa ve İnsan Etkileşimi başlığıdır. Doğa ve İnsan Etkileşimi konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Doğa ve İnsan Etkileşimi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Coğrafya Nedir?

Coğrafya, insan ile doğal ortam arasındaki karşılıklı ilişkiyi, bu ilişkinin yeryüzündeki dağılışını ve meydana getirdiği sonuçları inceleyen bilimdir. Yer bilimleri arasında yer alan coğrafya, yalnızca yer adlarını ve haritaları değil; iklimi, yer şekillerini, nüfusu, yerleşmeyi ve ekonomik faaliyetleri de konu alır. Bu geniş kapsama nedeniyle coğrafyaya ana bilimlerin buluşma noktası denir.

Coğrafyanın temel sorusu şudur: Bir olay nerede oluyor, neden o yerde oluyor ve orada ne gibi sonuçlar doğuruyor? Bu üç soru, coğfi çalışmanın iskeletini oluşturur ve bölüm ayırt etmeyi kolaylaştırır.

Coğrafyanın Bölümleri

İnceleme alanına göre coğrafya üç ana bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya doğanın kendisini; beşerî coğrafya insanın doğal ortamla ilişkisini, yani nüfus, yerleşim, tarım, sanayi ve ulaşımı inceler. Bölgesel coğrafya ise belirli bölgeleri tüm öğeleriyle birlikte ele alarak bütüncül bir bakış sunar.

Coğrafyanın İlkeleri

Coğrafya olayları üç temel ilke ile incelenir. Nedensellik ilkesi olayın nedenlerini araştırır: Yağış neden az diye sorar. Dağılış ilkesi olayın yeryüzündeki yayılışını harita üzerinde gösterir: Hangi bölgelerde yağışlıdır sorusunu yanıtlar. İlişki (bağlılık) ilkesi ise olaylar arasındaki bağı kurar: Az yağış ile az bitki örtüsünü birbirine bağlar.

Üç ilke arasında dağılış ilkesi coğrafyaya özgü olandır; diğer ikisi başka bilimlerde de kullanılabilir. Bu nedenle ayırma sorularında dağılış ilkesi öne çıkar. Ayrıca karşılaştırma ve sınıflandırma işlemleri coğrafyada sıkça başvurulan yöntemlerdir.

Coğrafyanın Diğer Bilimlerle İlişkisi ve Yardımcı Bilimleri

Coğrafyanın sınır bilimleri arasında jeoloji, meteoroloji, ekoloji, klimatoloji, istatistik ve kartografya yer alır. Kartografya harita çizim bilimi, istatistik ise nüfus ve iklim verilerinin değerlendirilmesinde kullanılır. Bir coğrafyacının bu bilimlerden yararlanması, sorunları çok boyutlu çözmesini sağlar.

Adım Adım Yöntem: Olayı Doğru Bölüm ve İlkeye Yerleştirme

1. Soruda geçen olayın unsuru belirlenir: doğal mı, insan kaynaklı mı, yoksa bölge bütününün mü parçası?
2. Unsur doğaysa fiziki coğrafya, insan kaynaklıysa beşerî coğrafya, bölge bütünüyse bölgesel coğrafya seçilir.
3. Sorunun neyi sorduğuna bakılır: nedeni soruyorsa nedensellik, yayılışı soruyorsa dağılış, bağlantı soruyorsa ilişki ilkesi işaretlenir.

Sınav Odaklı Uygulama

Sınav sorularında bölüm ve ilke eşleştirme tek başına ya da grafik-tablo eşliğinde sorulur. Çözümde olaydan çok sorunun soru kökü dikkate alınmalıdır: Nerede sorusu dağılış ilkesini, neden sorusu nedenselliği, neye bağlı sorusu ilişki ilkesini gösterir. Bu kök analizi zaman kazandırır.

Günlük hayattan bir uygulama

Şimdi konuyu kendi hayatımızdaki bir duruma uygulayacağız. Coğrafyanın Bölümleri ve İlkeleri bilgisi olmadan da bu iş yapılabilir, ama nasıl yapıldığını açıklamak zorlaşır; soru tam da bu açıklamayı istiyor.

Uygulama sorusu: Bir bölgeyi incelerken coğrafyanın hangi bölümünün ve hangi ilkesinin kullanılabileceğini açıkla; en az iki örnek ver.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Soru köküne bak: nerede → dağılış, neden → nedensellik, nasıl bağlı → ilişki ilkesi.
• Bölümleri F, B ve B diye ezberleme; doğal öğe mi, insan faaliyeti mi, bölge bütün mü diye sınıflandır.
• Karşılaştırma ve sınıflandırma işlemlerinin de yöntem değil, yardımcı işlem olduğunu unutma.
• Grafik-tablo sorularında önce eksenleri oku, sonra ilkeyi seç; ilke adını ezberden değil veriden çıkar.
• Yardımcı bilimleri ayrı bir kutuda tut: harita → kartografya, sayısal veri → istatistik.

İki örnek üzerinde çözüm

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Bölüm Belirleme

Soru: Türkiye'nin farklı bölgelerinde yıllık yağış miktarlarının haritalanması hangi bölümün konusudur?

1. Yağış, insan eli değmeden oluşan doğal bir öğedir.
2. Doğanın kendi öğelerini inceleyen bölüm fiziki coğrafyadır.
3. Ayrıca haritaya geçirilmesi dağılış ilkesini de kullanır.

Cevap: Fiziki coğrafya (dağılış ilkesiyle birlikte).

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: İlke Belirleme

Soru: Bir bölgede nüfusun yoğun olduğu yerlerin büyük şehirlerle çakıştığının gösterilmesi hangi ilkeyi kullanır?

1. Soruda iki veri kümesi yan yana getirilmiştir: nüfus yoğunluğu ve şehirler.
2. Veriler arasındaki bağlantı araştırılmaktadır.
3. Olaylar arası bağlantı kuran ilke ilişkidir.

Cevap: İlişki (bağlılık) ilkesi.

Terimler ve aralarındaki fark

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kurallar, formüller ve ölçüler

Bu konunun dayandığı kurallar aşağıdadır. Tabloyu ezberlemek değil, kuralın hangi soruda işe yaradığını görmek esastır.

Hangi hatalara dikkat edelim?

Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.

• Coğrafyayı yalnızca harita bilimi sanmak: Haritacılık kartografyanın işidir; coğrafya insan-doğa ilişkisinin tamamını inceler.
• Fiziki ile beşerî coğrafyayı karıştırmak: Biri doğal öğeleri, diğeri insan faaliyetlerini konu alır; nüfus beşerî coğrafyadadır.
• Dağılış ilkesini diğerleriyle eşit sanmak: Yayılışı inceleyen dağılış ilkesi coğrafyaya özgü ve ayırıcı ilkedir.
• Nedensellik ile ilişki ilkesini ayırt edememek: Nedeni soran nedenselliği, bağlantıyı soran ilişki ilkesini ölçer.
• Yardımcı bilimleri bölüm olarak saymak: İstatistik ve kartografya yardımcı bilimdir, coğrafyanın ana bölümü değildir.

Bu dersten akılda kalması gerekenler

Kısaca: Coğrafya, insan ile doğal ortam arasındaki ilişkinin dağılışını ve sonuçlarını inceler. Fiziki, beşerî ve bölümsel olarak üçe ayrılır; nedensellik, dağılış ve ilişki ilkeleriyle çalışır. Kartografya ve istatistik gibi yardımcı bilimlerden yararlanarak olayların nedenini, yayılışını ve bağlantılarını birlikte açıklar.

Sınav öncesi şu maddeleri tekrar etmek yeterli olacaktır:

• Coğrafyanın temel konusu insan ile doğal ortam arasındaki karşılıklı ilişkidir.
• Fiziki coğrafya doğayı, beşerî coğrafya insanın faaliyetlerini konu alır.
• Bölgesel coğrafya bir bölgeyi tüm öğeleriyle birlikte bütüncül olarak inceler.
• Nedensellik ilkesi olayların nedenlerini, dağılış ilkesi yayılışını araştırır.
• İlişki ilkesi olaylar arasındaki bağlantıları kurar ve açıklamayı tamamlar.
• Kartografya harita bilimi olup coğrafyanın en önemli yardımcı bilimlerindendir.

Kontrol soruları

Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.

1. Hangi ilke yalnızca coğrafyaya özgü ve coğrafyayı diğer bilimlerden ayırt eden ilkedir? (Şıklar: Nedensellik ilkesi · İlişki ilkesi · Dağılış ilkesi · Neden-sonuç yöntemi)
2. Bir olayın meydana gelme nedenlerini araştırmak hangi ilkeye örnektir? (Şıklar: Nedensellik ilkesi · Dağılış ilkesi · İlişki ilkesi · Sınıflandırma yöntemi)
3. Coğrafyanın temel inceleme konusu aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Yalnızca haritalar · İnsan ile doğal ortam arasındaki ilişki · Yalnızca iklim olayları · Yalnızca nüfus hareketleri)

Cevap anahtarı: 1) Dağılış ilkesi — Olayların yeryüzündeki yayılışını inceleyen dağılış ilkesi coğrafyaya özgüdür ve ayırıcı özellik olarak sorulur.

2) Nedensellik ilkesi — Nedensellik ilkesi olayın nedenlerini sorgular; neden sorusu bu ilkeyi işaret eder.

3) İnsan ile doğal ortam arasındaki ilişki — Coğrafya, insanın doğal ortamla kurduğu karşılıklı ilişkiyi, bu ilişkinin dağılışını ve sonuçlarını inceler.

Komşu konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Coğrafyanın Doğası ve Coğrafya Biliminin Gelişimi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Niçin Coğrafya Öğrenmeliyiz? — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Coğrafi Bilgiye Giriş: Konu, Yöntem ve Etik — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Dünya'nın Şekli ve Sonuçları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak ve doğruluk notu

Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Coğrafyanın Bölümleri ve İlkeleri için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Bir bölgeyi incelerken coğrafyanın hangi bölümünün ve hangi ilkesinin kullanılabileceğini açıkla; en az iki örnek ver. (15 puan)
• Coğrafyanın yardımcı bilimlerinden üçünü seç, her birinin neyi incelediğini ve coğrafyaya nasıl katkı sağladığını yaz. (10 puan)
• Bir coğrafyada, doğal kaynakların dağılışıyla ilgili olarak, iklim, dağlar ve akarsuların etkilerini karşılaştırarak bu faktörlerin nedeniyle oluşan yer şekillerini iki cümleyle açıklayınız. (15 puan)

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Coğrafyayı yalnızca harita bilimi sanmak: Haritacılık kartografyanın işidir; coğrafya insan-doğa ilişkisinin tamamını inceler.

Fiziki ile beşerî coğrafyayı karıştırmak: Biri doğal öğeleri, diğeri insan faaliyetlerini konu alır; nüfus beşerî coğrafyadadır.

Dağılış ilkesini diğerleriyle eşit sanmak: Yayılışı inceleyen dağılış ilkesi coğrafyaya özgü ve ayırıcı ilkedir.

Nedensellik ile ilişki ilkesini ayırt edememek: Nedeni soran nedenselliği, bağlantıyı soran ilişki ilkesini ölçer.

Yardımcı bilimleri bölüm olarak saymak: İstatistik ve kartografya yardımcı bilimdir, coğrafyanın ana bölümü değildir.

Özet

Coğrafya, insan ile doğal ortam arasındaki ilişkinin dağılışını ve sonuçlarını inceler. Fiziki, beşerî ve bölümsel olarak üçe ayrılır; nedensellik, dağılış ve ilişki ilkeleriyle çalışır. Kartografya ve istatistik gibi yardımcı bilimlerden yararlanarak olayların nedenini, yayılışını ve bağlantılarını birlikte açıklar.

Kendini Dene

<strong>Soru: </strong>Bir bölgeyi incelerken coğrafyanın hangi bölümünün ve hangi ilkesinin kullanılabileceğini açıkla; en az iki örnek ver.

<strong>Örnek cevap: </strong>Puanlama anahtarı: Fiziki, beşerî ve bölgesel bölümlerden en az ikisinin doğru tanımlanması 5 puan; seçilen bölgenin hangi bölüm kapsamında inceleneceğinin gerekçesi 4 puan; dağılış, nedensellik ve ilişki ilkelerinden en az ikisinin örnekle açıklanması 6 puan. Toplam 15 puan.