Cümlenin Ögeleri ve Cümle Çeşitleri

Konu Anlatımı

Cümle ve Öğeleri

Cümle, yargı bildiren en küçük anlamlı birimdir ve her cümlenin mutlaka bir yüklemi vardır. Bu nedenle öge ararken ilk adım daima yüklemdür: yargı bildiriyor mu, cümledeki fiil hangi işi söylüyor? Yüklem bulunduktan sonra özne için 'kim?' ya da 'ne?' sorusu sorulur; özne, yüklemin bildirdiği işi yapan veya o işten etkilenen ögedir. Nesne, 'neyi, kimi, hangisini?' sorularıyla bulunur ve yüklemin anlamını tamamlar: Kitabı okudum. Nesne bazı cümlelerde açık, bazılarında gizli olabilir; bu yüzden fiilin nesne alıp almadığı kontrol edilmelidir.

Tümleçler: Dolaylı Tümleç ve Zarf Tümleci

Dolaylı tümleç, -e, -de, -den hal ekleriyle kurulan ve yüklemin belirli ettiği yön, yer veya durumu gösteren ögedir: arkadaşına verdi, bahçede oynadı, okuldan geldi. Zarf tümleci ise yüklemin zamanını, yerini, miktarını, sebep ve amacını belirtir: dün geldi, erken kalktı, iki kez okudu, arkadaşlık için çalıştı. Aradaki farkı bulmak için soruyu değiştirmek yeterlidir: 'neye, nerede, nereden?' soruları dolaylı tümleci; 'ne zaman, nasıl, neden, niçin, kaç kez?' soruları zarf tümlecini verir.

Cümle Çeşitleri

Cümleler dört farklı ölçüte göre sınıflandırılır. Yüklemine göre: yüklemi fiil olan cümleler fiil cümlesidir (Hava soğudu), yüklemi isim ya da isimle kurulmuş yargı olanlar isim cümlesidir (Hava soğuk, ders zor). Yapısına göre: tek yüklemi olan cümle basittir, iki veya daha fazla yüklemi olan cümle birleşiktir (Hem yemek yedi hem kitap okudu). Sıralanışına göre: yüklemi sonda olan cümle kurallı (düz) cümledir (Arkadaşım sınıfa girdi), yüklemi sonda olmayan cümle devrik cümledir (Sabaha kadar süren bu yolculuk). Amacına göre: bildirme, soru, dilek ve ünlem cümleleri vardır.

Adım Adım Yöntem: Ögeleri Bulma Sırası

Ögeleri bulmak için izlenecek net bir sıra vardır: önce yüklem, sonra özne, ardından nesne, en sonunda tümleçler. Bu sıra ters çevrildiğinde hatalar artar; çünkü özne ve nesne ancak yüklemin bildirdiği işle ilişkilendirilerek bulunabilir. Devrik cümlelerde ise cümle önce kurallı hâline getirilir, ögeler bulunduktan sonra tekrar değerlendirilir.

Sınav Odaklı Kritik Bilgiler

Sınavda en çok sorulanlar, nesne ile dolaylı tümleci ayırt etme ve cümle çeşitlerini belirlemedir. Nesne 'neyi, kimi'; dolaylı tümleç 'neye, nerede, nereden' sorularına cevap verir. Ayrıca isim cümlesi yüklemi isim olduğu için çatı aranmaz; çatı yalnızca fiil yüklemlerde incelenir. Devrik cümle sorularında şıklar okunurken yüklem nerede ona bakılır; yüklem sonda değilse seçenek devriktir.

Ögeleri belirlerken önce yüklem bulunur, ardından yükleme bağlanan sözcükler görevlerine ayrılır. Nesne kimi ve neyi sorularına cevap verirken zarf tümleci nasıl, ne zaman, nerede sorularını yanıtlar. Cümle çatısını anlamak için ise yüklemin fiil mi isim mi olduğu kontrol edilir; çünkü çatı yalnız fiil yüklemlerde aranır.

Ne Öğreneceğiz

Yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci ile cümlelerin yüklemine, yapısına, sıralanışına ve amacına göre çeşitleri incelenir. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Cümlenin ögelerini belirli bir sırayla bulur.
• Nesne ile dolaylı tümleci ve zarf tümlecini ayırt eder.
• Cümleleri yüklemine göre fiil ve isim cümlesi olarak sınıflandırır.
• Cümleleri yapısına göre basit ve birleşik olarak ayırır.
• Kurallı ile devrik cümleyi ayırt eder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Ögeleri bulmaya yüklemden başlanır; yüklem olmadan özne ve nesne güvenilir biçimde bulunamaz.
• Nesne yüklemin anlamını tamamlar, zarf tümleci ise yüklemi belirler.
• Yüklemi fiil olan cümle fiil cümlesi, isim olan cümle isim cümlesidir.
• Birleşik cümlede iki veya daha fazla yüklem, basit cümlede tek yüklem vardır.
• Devrik cümlede yüklem sonda değildir; kurallı cümlede yüklem en sonda yer alır.
• İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz, çünkü yüklem fiil değildir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Çocuk, bahçede top oynadı cümlesinin ögelerini bulunuz.

1. Adım 1: Yüklem oynadıdır, çünkü yargı onunla bildirilmektedir.
2. Adım 2: 'Kim oynadı?' sorusunun cevabı olan özne çocuktur.
3. Adım 3: 'Nerede?' sorusu bahçede ile cevaplandığı için bu dolaylı tümleçtir.
4. Adım 4: 'Neyi?' sorusunun cevabı top olduğundan nesnedir.

Sonuç/cevap: Özne: çocuk, nesne: top, dolaylı tümleç: bahçede, yüklem: oynadı

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Önce özneyi aramaya başlamak: Ögelerin güvenilir biçimde bulunması için önce yüklem bulunmalıdır.

Nesne ile dolaylı tümleci karıştırmak: Nesne 'neyi, kimi'; dolaylı tümleç 'neye, nerede, nereden' sorularına cevap verir.

Zarf tümlecini nesne sanmak: Zarf tümleci yüklemin zaman, yer, miktar ve sebebini belirtir, anlamını tamamlayıcı değildir.

İsim cümlesinde çatı aramak: Çatı yalnızca fiil yüklemlerde incelenir; isim yüklemlerde çatı yoktur.

Devrik cümleyi basit cümle sanmak: Devrilik sıralanışla, basitlik ise yüklem sayısıyla ilgilidir; biri diğerinin ölçütü değildir.

Özet

Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecidir ve bulmaya yüklemden başlanır. Cümleler yüklemine göre fiil ve isim, yapısına göre basit ve birleşik, sıralanışına göre kurallı ve devrik, amacına göre bildirme, soru, dilek ve ünlem olarak çeşitlenir.

Kendini Dene

Soru: «Arkadaşım dün akşam ödevini okulda tamamladı.» cümlesinin tüm ögelerini (özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci, yüklem) bulup her birini bulma sorusuyla açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yüklemin önce bulunmasının yazılması 2 puan; öznenin (arkadaşım) doğru belirlenmesi 3 puan; nesnenin (ödevini) «neyi?» sorusuyla belirlenmesi 3 puan; dolaylı tümleçle (okulda) «nerede?» sorusunun bağlanması 3 puan; zarf tümlecinin (dün akşam) «ne zaman?» sorusuyla belirlenmesi 3 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan.