Fiiller ve Fiinde Çatı

Konu Anlatımı

Fiil (Eylem) Nedir?

Bir işi, oluşu, hareketi ya da oluş hâlini bildiren ve cümlede çoğunlukla yüklem görevinde olan sözcüklerdir: okumak, koşmak, gülmek, gelmek, olmak. Fiiller, bildirdikleri işin kim tarafından yapıldığını söylemek için kişi ekleri alır: okuyor-um, okuyor-sun, okuyor. Ayrıca olayın hangi zamanda ve nasıl gerçekleştiğini gösteren kip ekleriyle de genişler. Fiil ile mastar arasındaki farkı anlamak için mastar eki olan -mak, -mek'i geri getirmek yeterlidir: okudum → oku-mak. Bu yöntem, fiil kökünü bulmada ilk adımdır.

Haber ve Dilek Kipleri

Haber kipleri, olayın gerçekleşip gerçekleşmediğini ve zamanını bildirir: görülen geçmiş (-dı), duyulan geçmiş (-miş), şimdiki zaman (-yor), geniş zaman (-r) ve gelecek zaman (-ecek, -acak). Örneğin gitti, gelmiş, geliyor, gelir, gelecek hepsi haber kipidir. Dilek kipleri ise konuşanın isteğini, gerekliliğini, şartını veya emrini bildirir: istek (-a, -e: gelsin), gereklilik (-meli: gelmeli), şart (-sa: gelse) ve emir (yalın kök: gel). Aradaki fark şudur: haber kipi bir olayı haber verir, dilek kipi ise bir dilek veya gereklilik bildirir.

Yapılarına Göre Fiiller

Fiiller aldıklarına göre üç grupta incelenir. Basit fiiller yapım eki almamış fiillerdir: okudu, gitti, gelir. Türemiş fiiller yapım ekiyle türemiştir: okutmak, kısaltmak, güzelleşmek, düşürmek. Birleşik fiiller ise iki veya daha çok sözcükten oluşur: geç kalmak, ayak uydurmak gibi mastarlı birleşikler ile okumaktayım, gelmiştir, görecektir gibi yardımcı fiille kurulanlar. Yapım eki, sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren ektir; bu nedenle 'yapım eki aldı mı?' sorusu türemiş ile basit fiili ayırır.

Özne-Yüklem İlişkisine Göre Çatı

Yüklemin özne ile ilişkisine çatı denir. Etken çatıda işi yapan gerçek özne vardır ve fiil çatı eki almaz: Öğrenci kitap okudu. Edilgen çatıda işi yapan gerçek özne yoktur, yapılan işten etkilenen sözde özne vardır ve fiil -(ı)l, -(ı)n eklerini alır: Kitap okundu, mektup yazıldı, kapı açıldı. Dönüşlü çatıda özne hem işi yapar hem de etkilenir; gerçek öznesi vardır: Kardeşim sınava hazırlandı, sabahtan beri söyleniyor. İşteş çatıda ise iş birlikte ya da karşılıklı yapılır; -(I)ş, -(I)l, -(A)ş, -(e)ş ekleri bulunur: görüşmek, dövüşmek, buluşmak.

Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Çatı

Yüklemin nesne ile ilişkisi fiili geçişli ya da geçişsiz kılar. Geçişli fiiller nesne alabilenlerdir; 'neyi, kimi?' sorularına cevap verirler: kitap okumak. Geçişsiz fiiller nesne alamaz: uyumak, ölmek, oturmak. Bir fiilin nesne alıp almadığını anlamak için fiilin başına 'onu' getirilir: onu okudu diyebiliriz, onu uyudu diyemeyiz. Ettirgen fiiller, geçişli fiile -r, -t, -dır eklenerek işin başkasına yaptırıldığı fiillerdir: öğretmen öğrencilere kitap okuttu. Oldurgan fiiller ise geçişsiz fiili nesne alabilir duruma getirir: inmek → indirmek, pişmek → pişirmek. Edilgen çatılı fiiller ise nesne alamadığı için daima geçişsizdir.

Sınav Odaklı Kritik Bilgiler

Sınavlarda en çok kip belirleme, çatı türü ve geçişlilik soruları çıkar. Çatı sorularında izlenecek sıra şudur: önce işi yapan özne var mı diye bakılır; gerçek özne varsa etken, yoksa edilgen kontrol edilir. Ardından nesne soruları sorulur. Edilgen ile dönüşlü aynı ekleri paylaştığı için sık karıştırılır; ayrım, gerçek özne ile sözde özne arasındaki farktır. Ayrıca 'onu' testi, geçişlilik sorularında tek başına yeterli bir yöntemdir.

Ne Öğreneceğiz

Fiilin tanımı, haber ve dilek kipleri, fiillerin yapısına göre gruplanması ve özne ile nesneye göre çatı özellikleri adım adım ele alınır. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Fiilin cümledeki görevini ve çekim özelliklerini açıklar.
• Haber kipleri ile dilek kiplerini ayırt eder.
• Fiilleri yapısına göre basit, türemiş ve birleşik olarak sınıflandırır.
• Özne-yüklem ilişkisine göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş çatıyı belirler.
• Nesne-yüklem ilişkisine göre geçişli, geçişsiz, ettirgen ve oldurgan fiilleri ayırır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Haber kipi olayı haber verir, dilek kipi istek, gereklilik, şart ve emir bildirir.
• Yapım eki alan fiil türemiş, almayan fiil basittir; yardımcı fiille kurulanlar birleşiktir.
• Edilgen çatıda işi yapan gerçek özne yoktur, işten etkilenen sözde özne vardır.
• Dönüşlü fiillerin gerçek öznesi vardır; bu nedenle edilgen ile karıştırılmamalıdır.
• Ettirgen fiil işi başkasına yaptırır, oldurgan fiil geçişsiz fiili nesne alabilir yapar.
• Edilgen çatılı fiiller her zaman geçişsizdir çünkü nesne alamazlar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Öğrenciler dün çoktan sınavlarını bitirmişti. Cümledeki kip nedir?

1. Adım 1: '-miş' eki duyulan geçmiş zamanı gösterir.
2. Adım 2: '-di' eki ise görülen geçmiş zamanı gösterir.
3. Adım 3: İkisinin birleşmesiyle duyulan geçmişe bağlı geçmiş zaman oluşmuştur.

Sonuç/cevap: Duyulan geçmiş zaman kipi (-miş)

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kipi Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: '-miş' eki duyulan geçmiş zamanı gösterir.
2. Adım 2: '-di' eki ise görülen geçmiş zamanı gösterir.
3. Adım 3: İkisinin birleşmesiyle duyulan geçmişe bağlı geçmiş zaman oluşmuştur.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Kip ile kişiyi karıştırmak: Kip olayın zamanını ya da dileğini bildirir, kişi eki ise işi yapanı belirtir.

Türemiş fiili birleşik sanmak: Türemiş fiil yapım eki alır, birleşik fiil en az iki sözcükten oluşur.

Edilgen ile dönüşlüyü karıştırmak: Aynı ekleri taşırlar; ayrım gerçek öznenin var olup olmamasındadır.

Nesne almayan fiili geçişli saymak: Cümlede nesnenin yokluğu değil, fiilin nesne alabilmesi belirleyicidir.

Ettirgen ile oldurganı ters kurmak: Ettirgen geçişli fiilde işi yaptırır, oldurgan geçişsiz fiili nesne alabilir yapar.

Özet

Fiil bir işi veya oluşu bildirir ve kişi ile kip ekleri alır. Haber kipleri olayı ve zamanını, dilek kipleri istek ve gerekliliği bildirir. Fiiller yapısına göre basit, türemiş ve birleşiktir. Özneye göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş; nesneye göre geçişli, geçişsiz, ettirgen ve oldurgan çatı özellikleri belirlenir.

Kendini Dene

Soru: «Okudu, yazdı, okuttu, okuyabildi, okunuyordu» fiillerini; kip, yapı (basit-türemiş-birleşik) ve çatı (etken-edilgen) bakımından sınıflandıran bir tablo hazırlayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Her fiilin kipinin doğru belirlenmesi 3 puan; yapım eki alıp almadığının gösterilmesi 4 puan (basit/türemiş ayrımı); birleşik fiil ayrımının yapılması 2 puan; çatı türünün doğru yazılması 4 puan (okuttu ettirgen, okunuyordu edilgen); tablo düzeni 2 puan. Toplam 15 puan.