Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri

Konu Anlatımı

Büyük Harf Kuralları

Büyük harf, dört temel yerde kullanılır: cümle başında, özel adlarda, gün, ay ve yıl adlarında ve belli başlı kısaltmalarda. Ayrıca hitap olarak kullanılan unvanlar cümelenin başında büyük harfle başlar: Öğretmenim geldi, Sayın Başkan. Din adamları unvanları, millet, din ve dil adları da büyük harfle yazılır: Türk, İslam, Türkçe. Dikkat edilmesi gereken nokta, unvanın cins adı mı özel ada bağlı mı olduğudur: öğretmen küçük harfle başlayan bir cins adıdır, ancak ada bağlıysa (Mustafa Kemal Paşa) büyük harfle yazılır. Cümle ortasında gelen bağlaçlar ve sıfatlar büyük harfle başlamaz.

Ayrı Yazılan Sözcükler: de/da, ki, mi

Bu üç sözcüğün yazımı en sık hata yapılan konudur. Bağlaç olan de/da ayrı yazılır; cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyorsa bağlaçtır: Sen de gel → Sen gel. Bulunma ve ayrılma hâli ekleri -de/-da ve -den/-dan bitişik yazılır: evde kaldı, okuldan geldi. Bağlaç olan ki ayrı, isim yapan ek olan -ki ise sözcüğe bitişik yazılır: Sen gel ki konuşalım (bağlaç) ile odadaki masa, seninki (ek). Soru eki -mi her zaman ayrı yazılır ve kendinden önceki sözcüğün son ünlüsüne göre ünsüz uyumu gösterir: geldin mi, gelir misin. Bu üçlü, yazım sorularının çekirdeğini oluşturur.

Kesme İşareti ve Özel Adların Yazımı

Kesme işareti; özel adlara gelen çekim eklerini ayırmak için kullanılır: Ankara'da, Ali'nin, İzmir'e, Fatma'nın. Ayrıca takvim yıl adlarında (1923'te, 1919'da), kısaltmalarda (T.C., vb., vs.) ve sayıların dil bilgisindeki belirli bağ kullanımlarında da kesme işareti yer alır: üçte bir, dörtte bir. Özel adlar daima büyük harfle başlar. Özel adla birlikte kullanılan sıfatlar da bu yazımın parçası oldukları için büyük harfle başlar: Türkiye Büyük Millet Meclisi. Buna karşılık olağan sıfatlar cümle içinde büyük harfle başlamaz.

Noktalama İşaretleri

Noktalama işaretleri cümlenin ve metnin yapı taşlarıdır. Nokta cümlenin sonunu ve kısaltmaları belirtir. Virgül sıralamada, ardışık öğeleri ayırırken, söyleyişi düzeltirken ve uzun cümlede nefes payı verirken kullanılır. İki nokta açıklama, örnek ve alıntıdan önce; mektupta hitaptan sonra gelir. Üç nokta eksik bırakılan, kesilen ya da belirsiz bırakılan ifadeleri gösterir. Soru işareti soru cümlelerinin sonuna konur; ünlem işareti heyecan, korku, sitem ve şaşkınlığı bildirir, özel adların sonuna ise konmaz. Tırnak sözü olduğu gibi aktarırken, parantez ek açıklama yaparken kullanılır.

Adım Adım Yöntem: Yazım Testi

Yazım sorularında uygulanacak dört adımlı test şudur: önce sözcüğün işlevine bak (bağlaç mı, ek mi), ardından cümleden çıkarma denemesi yap, sonra özel ad olup olmadığını kontrol et, en sonunda kısaltma ve sayı olup olmadığını sorgulama. Bu sıra, en karmaşık sorularda bile tek bir doğrultuda ilerlemeyi sağlar.

Sınav Odaklı Kritik Bilgiler

Sınavda en çok şu noktalar sorulur: de/da'nın bağlaç mı ek mi olduğu, -ki ve ki ayrımı, soru eki -mi'nin ayrı yazılması ve özel ada gelen eklerin kesme işaretiyle ayrılması. Ayrıca tırnak içinde tamamlanan cümlelerin nokta işaretinin tırnağın içine konması da sık çıkan bir ayrıntıdır. Noktalama sorularında yalnızca işareti değil, işareti neden kullandığını da düşünmek gerekir; çünkü seçenekler çoğunlukla işlev üzerinden ayrılır.

Ne Öğreneceğiz

Büyük harf kullanımı, ayrı yazılan sözcükler, kesme işareti ve noktalama işaretlerinin kuralları örneklerle birlikte incelenir. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Büyük harfin kullanılması gereken yerleri bilir.
• Bağlaç de/da ile ek -de/-da'yı doğru ayırır.
• Bağlaç ki ile ek -ki'yi ve soru eki -mi'yi doğru yazar.
• Özel adlara gelen ekleri kesme işaretiyle ayırır.
• Noktalama işaretlerini cümle ve metin içinde doğru kullanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Bağlaç de/da'nın işlevi, cümleden çıkarma denemesiyle anlaşılır.
• Soru eki -mi ayrı yazılır ve kendinden önceki sözcüğe göre ünsüz uyumu gösterir.
• Unvanlar cins adı ise küçük, özel ada bağlıysa büyük harfle yazılır.
• Kesme işareti yalnızca ekleri ayırmaz; yıl adlarında ve kısaltmalarda da kullanılır.
• Özel adların sonuna ünlem işareti konmaz, bu sık yapılan bir hatadır.
• Tırnak içinde tamamlanmış cümlelerde nokta işareti tırnağın içine konur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: O da bizimle geldi cümlesindeki de nasıl yazılmalıdır?

1. Adım 1: 'O da' sözcüğü cümleden çıkarıldığında 'bizimle geldi' anlamı korunmaktadır.
2. Adım 2: Anlam bozulmadığı için sözcük bağlaçtır.
3. Adım 3: Bağlaç olan de ayrı yazılır.

Sonuç/cevap: Ayrı yazılır: O da bizimle geldi.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Bağlaç de/da'yı bitişik yazmak: Cümleden çıkarma denemesinde anlam bozulmuyorsa sözcük bağlaçtır ve ayrı yazılır.

Bulunma eki -de/-da'yı ayrı yazmak: Yer ve zaman bildiren ek bitişik yazılır: evde, okulda, o gün.

Soru eki -mi'yi bitişik yazmak: Soru eki her zaman ayrı yazılır ve ünsüz uyumuna uyar: geldin mi, okur musun.

Özel ada gelen ekleri kesme işaretiyle ayırmamak: Ankara'ya, Ali'nin, İzmir'de biçiminde kesme şarttır.

Özel adın sonuna ünlem işareti koymak: Ünlem işareti yalnızca duygu bildiren cümlelerde kullanılır, özel adların sonuna konmaz.

Özet

Büyük harf cümle, özel ad, gün, ay ve yıl adlarında kullanılır; bağlaç de/da ve ki ayrı, ek -de/-da ile -ki bitişik, soru eki -mi ayrı yazılır. Özel adlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır. Noktalama işaretleri cümlenin ve metnin yapısını belirler; iki nokta açıklama, üç nokta eksiklik, tırnak alıntı, parantez ek bilgi bildirir.

Kendini Dene

Soru: «Okulda / Okulda» bağlaç-de ile ek -de ayrımını, «ki» bağlaç ile -ki ekini ve soru eki -mi'yi örnek cümlelerle açıklayıp her örnekte cümleden çıkarma denemesinin nasıl yapıldığını yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Bağlaç de/da'nın ayrı yazıldığının ve cümlenin sonundaki ek -de/-da'nın bitişik olduğunun yazılması 4 puan; bu ayrımı gösteren iki doğru cümle 3 puan; bağlaç ki ile ek -ki ayrımının yazılması 3 puan; iki doğru cümle 3 puan; soru ekinin ayrı yazıldığının ve iki örneğin verilmesi 1 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan.