Cümlede Anlam

Konu Anlatımı

Cümlede Anlam İlişkileri

Bir cümle tek başına bir yargı bildirirken, cümleler bir araya geldiğinde aralarında anlam ilişkileri kurulur. Neden-sonuç ilişkisi, bir olayın gerekçesini ya da sonucunu bildirir: Yağmur yağdığı için maç iptal edildi. Amaç-sonuç ilişkisi, bir eylemin hangi amaçla yapıldığını gösterir: Sınavı kazanmak için her akşam çalışıyorum. Koşul ilişkisi, eylemin gerçekleşmesini bir şarta bağlar: Çalışırsan başarılı olursun. Karşılaştırma ilişkisi ise iki durumu kıyaslar: Bu kitap diğerinden daha akıcı. İlişkiyi belirleyen şey, sözcüklerden çok cümlelerin yargıları arasındaki mantıksal bağdır.

Bağlaç ve Ek İpuuçları

Anlam ilişkisini çözen araçlar bağlaçlar ve eklerdir. Neden-sonuçta çünkü, bu yüzden, -diği için, o nedenle; amaç-sonuçta için, -mak üzere, diye; koşulda eğer, -sa/-se, ancak, şartıyla; karşılaştırmada gibi, kadar, -den daha geçer. Örneğin çünkü, öncesindeki yargının gerekçesini verir; için ise genellikle eylemin amacını belirtir. Eklerle kurulan ilişkilerde eki bulmak, sorunun yarısını çözmüş olmak demektir.

Öznel ve Nesnel Yargı

Öznel yargı, kişisel duygu, beğeni ve görüş içerir; kanıtlanamaz: Bu, izlediğim en güzel filmdi. Nesnel yargı ise gözlemlenebilir ve kanıtlanabilirdir; kişisel görüş içermez: Su yüz derecede kaynar. Öznel cümlelerde güzel, berbat, bence gibi ifadeler sık görülür. Nesnel cümlelerde ise sayı, ölçü, tarih ve gözlemsel bilgi yer alır. Bir cümlenin nesnel olup olmadığını anlamak için 'başkası bunu çürütebilir mi?' sorusu yeterlidir: çürütülemiyorsa öznel, çürütülebiliyorsa nesneldir.

Anlamca Eşdeğer ve Tamamlama

Bazı cümleler farklı biçimde söylenip aynı yargıyı taşır: Konferansa katılmadım çünkü hastaydım ile hastalandığım için konferansa katılmadım aynı sonucu bildirir. Paragrafta ya da cümlede boş bırakılan yere, anlam bütünlüğünü bozmayacak ve akışı sürdürecek cümle getirilir. Burada iki ölçüt vardır: anlam bütünlüğü ve akıcılık. Boşluktan önceki ve sonraki cümleler birlikte okunup bağlaç ilişkisi kontrol edilmelidir.

Adım Adım Yöntem: İlişkiyi Belirleme

Önce cümlelerin yargıları bulunur, sonra yargılar arasındaki bağ sorgulanır: biri diğerinin gerekçesi mi, amacı mı, şartı mı? Son olarak bağlaç ve ekler kontrol edilir. Aşağıdaki tablo bu sırayı özetler.

Sınav Odaklı Kritik Bilgiler

Sınavda en çok sorulan ayrım, neden-sonuç ile amaç-sonuç arasındaki farktır: amaçta niyet vardır ve eylem geleceğe yöneliktir; neden-sonuçta ise gerekçe vardır ve olay gerçekleşmiştir. Öznel-nesnel sorularında ise kanıtlanabilirlik ölçütü kullanılır. Ayrıca 'aşağıdaki cümlelerden hangisi anlamca eşdeğerdir?' sorularında bağlaçların yönü değiştirilerek kurulan cümleler dikkatle okunmalı, özne ve zaman kaybı olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Ne Öğreneceğiz

Cümleler arası neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul ve karşılaştırma ilişkileri ile öznel ve nesnel yargı ayrımı ele alınır. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Cümleler arasındaki anlam ilişkilerini belirler.
• Neden-sonuç ile amaç-sonuç cümlelerini ayırt eder.
• Koşul ve karşılaştırma cümlelerini açıklar.
• Öznel yargı ile nesnel yargıyı ayırır.
• Anlamca eşdeğer cümleleri tanır ve tamamlama sorularını çözer.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Amaç-sonuç cümlelerinde eylemin amacı, neden-sonuç cümlelerinde ise gerekçe vardır.
• Koşul cümlelerinde eylem bir şarta bağlıdır ve gerçekleşmemiş olabilir.
• Öznel yargı kanıtlanamaz, nesnel yargı kanıtlanabilir ve ölçülüp gözlenebilir.
• Anlamca eşdeğer cümleler yargı olarak aynıdır, yalnızca anlatım düzeni değişmiştir.
• Cümle tamamlamada bağlaç ilişkisi ve akıcılık birlikte kontrol edilmelidir.
• Bağlaçlar, cümleler arasındaki mantıksal bağı gösteren en güçlü ipucudur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kitap almak için markete gitti cümlesinde hangi anlam ilişkisi vardır?

1. Adım 1: Markete gitme eylemi gerçekleşmiştir.
2. Adım 2: Eylemin amacı için bağlacıyla belirtilmiştir.
3. Adım 3: 'Niçin gitti?' sorusunun cevabı amacdır.

Sonuç/cevap: Amaç-sonuç ilişkisi

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Amaç-sonuç ile neden-sonuç'u karıştırmak: Amaçta niyet ve gelecek yönelim, neden-sonuçta gerekçe ve gerçekleşmiş olay vardır.

Her '-için' ifadesini neden sanmak: 'İçin' bağlacı çoğunlukla amacı; '-diği için' kalıbı ise nedeni bildirir.

Koşul cümlesini neden-sonuç sanmak: Koşulda eylem bir şarta bağlıdır ve henüz gerçekleşmemiş olabilir.

Nesnel cümlede yorum aramak: Ölçülebilir ve kanıtlanabilir yargılar yorum değil bilgidir.

Cümle tamamlamada yalnızca yazıya bakmak: Bağlaç ilişkisi ve akıcılık birlikte kontrol edilmezse anlam kopukluğu oluşur.

Kendini Dene

Soru: Neden-sonuç, amaç-sonuç ve koşul ilişkilerini taşıyan üç cümle yazınız. Her cümlede bağlacı altı çizili gösterip ilişkiyi bir cümleyle açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Neden-sonuç cümlesinin doğru bağlaçla (çünkü, bu yüzden) yazılması 3 puan; amaç-sonuç cümlesinin «için» ya da «amacıyla» ile yazılması 3 puan; koşul cümlesinin «eğer» ya da -sa ekiyle yazılması 3 puan; her cümlenin ilişkiye tam uyması 3 puan; üç ilişkinin birer cümleyle açıklanması 2 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan.

Özet

Cümleler neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul ve karşılaştırma ilişkileri kurar; bu ilişkiler bağlaç ve eklerle belirginleşir. Öznel yargı kişisel görüş içerir ve kanıtlanamaz, nesnel yargı ise ölçülebilir ve kanıtlanabilir. Cümle tamamlama ve eşdeğer cümle sorularında anlam bütünlüğü ile bağlaç yönü birlikte kontrol edilmelidir.