Sözcükte Anlam

Konu Anlatımı

Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam

Bir sözcüğün sözlükteki ilk, akla ilk gelen anlamına gerçek anlam denir: ateş yanar, su akar, el kol. Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak bağlama göre yeni bir anlam kazanmasına mecaz anlam denir: ateşli bir tartışma, sıcak bir karşılama, ağır bir yük. Bir bilim, sanat veya meslek dalında özel anlamda kullanılan sözcüğe ise terim anlam denir: matematikte kök, dil bilgisinde özne, müzikte nota. Aynı sözcük üç anlamda birden kullanılabilir; hangisinin geçerli olduğunu belirleyen şey cümledeki bağlamdır. Bu nedenle sorularda sözcüğü tek başına değil, içinde kullanıldığı cümleyle birlikte okumak gerekir.

Anlam İlişkileri: Eş, Zıt, Eş Sesli, Yakın

Sözcükler anlam ilişkilerine göre gruplanır. Eş anlamlı sözcükler yazılışları farklı, anlamları aynıdır: siyah-kara, ortak-eş, buyur-tasarla, gidiş-yolculuk. Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler anlamca birbirine karşıttır: sıcak-soğuk, karanlık-aydınlık, ileri-geri. Eş sesli (sesteş) sözcükler yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklıdır: yüz (vücut bölümü), yüz (sayı), yüz (yüzme eylemi); kaz, el, kar. Yakın anlamlı sözcükler ise aynı çevreyi anlatır ama tam aynı değeri taşımaz: sevinç-neşe, üzüntü-keder, bilgi-haber.

Deyim ve Atasözü

Deyimler en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu zaman mecazlı sözlerdir; bir durum, davranış veya sonuç anlatırlar: göz atmak, etekleri zil çalmak, burnunun dikine gitmek. Deyimdeki sözcükler genellikle gerçek anlamlarından kopuktur. Atasözleri ise halk arasında yerleşmiş, genel kural niteliğinde öğüt veren cümlelerdir: Sabreden derviş muradına ermiş, acele işe şeytan karışır, su testisi su yolunda kırılır. Aradaki farkı belirleyen ölçüt şudur: öğüt veya genel kural veriyorsa atasözü, tek bir durumu özetliyorsa deyimdir. Her ikisi de değiştirilemez; sözcükleri değiştirilirse anlam kayar.

Adım Adım Yöntem: Anlamı Belirleme

Sözcükte anlam soruları üç adımda çözülür. Önce sözcüğün içinde geçtiği cümle okunur, sonra gerçek anlamının bu cümlede tutup tutmadığı denenir, tutmuyorsa bağlama göre mecaz veya terim anlamı yazılır. Aşağıdaki tablo, en sık karıştırılan çiftleri tek yerde toplar.

Sınav Odaklı Kritik Bilgiler

Sınavlarda en sık çıkan üç soru türü şunlardır: sözcüğün cümle içindeki anlamını bulmak, deyimle atasözünü ayırmak ve eş sesli sözcük ile eş anlamlı sözcüğü karıştırmamak. Eş sesli sözcükler aynı yazılır, eş anlamlı sözcükler farklı yazılır; bu cümle tek başına birçok soruyu çözer. Ayrıca deyim ve atasözünde sözcük yeri değiştirilemez; değiştirilen ifade artık atasözü ya da deyim değildir. Çıkarılabilir sözlerde ise anlam kaybı kontrol edilmelidir.

Anlamı belirleyen en güçlü ipucu sözcüğün cümle içindeki yeridir. Aynı sözcük farklı cümlelerde gerçek, mecaz ya da terim anlamıyla karşımıza çıkabilir; bu yüzden sözcüğü yalnız başına değil, bulunduğu cümlenin tamamıyla birlikte okumak gerekir. Anlam kaybı sorularında ise çıkarılan sözcüğün yokluğu cümlenin anlamını değiştiriyor mu, buna bakılır.

Ne Öğreneceğiz

Gerçek, mecaz ve terim anlam; eş, zıt ve eş sesli sözcüklerle deyim ve atasözlerinin anlamı adım adım incelenir. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Bir sözcüğün gerçek, mecaz ve terim anlamlarını ayırt eder.
• Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri belirler.
• Yakın anlamlı sözcükleri cümle içinde doğru kullanır.
• Deyim ve atasözlerini anlamına uygun biçimde kullanır.
• Cümle içinden sözcüğün anlamını belirleme yöntemini uygular.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sözcüğün anlamını içinde geçtiği cümle belirler; sözcük tek başına yorumlanamaz.
• Eş anlamlı sözcükler farklı yazılır, eş sesli sözcükler aynı yazılır.
• Atasözü genel kural ve öğüt verir, deyim tek bir durumu özetler.
• Deyim ve atasözünde sözcükler değiştirilemez, aksi hâlde kalıp bozulur.
• Terim anlam yalnızca ilgili bilim dalında geçerlidir, günlük kullanımda anlam kayar.
• Yakın anlamlı sözcükler aynı anlamda değildir; bağlamda küçük farklar yaratır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bu işte çok sıcak davrandı cümlesindeki sıcak sözcüğü hangi anlamdadır?

1. Adım 1: Sözcüğün gerçek anlamı ısı durumunu bildirir.
2. Adım 2: Davranış için ısı durumu söylenemez, burada yakınlık ve içtenlik kastedilmiştir.
3. Adım 3: Anlam gerçek anlamdan uzaklaşarak bağlama göre değişmiştir.

Sonuç/cevap: Mecaz anlam (samimi, içten davranma)

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Eş sesli ile eş anlamlıyı karıştırmak: Eş sesli sözcükler aynı yazılır, farklı anlam taşır; eş anlamlı sözcükler farklı yazılır, aynı anlam taşır.

Atasözü ile deyimi karıştırmak: Atasözü genel kural ve öğüt verir, deyim tek bir durumu özetleyen kalıplaşmış söz grubudur.

Sözcüğü cümleden koparak yorumlamak: Sözcüğün gerçek, mecaz veya terim olduğu ancak içindeki cümleyle anlaşılır.

Deyimdeki sözcükleri değiştirip gerçek anlamıyla okumak: Deyim bir bütündür; sözcükleri değişirse artık deyim değildir.

Yakın anlamlı sözcükleri eş anlamlı sanmak: Bilgi ile haber, sevinç ile neşe birbirinin yerine tam olarak geçemez.

Kendini Dene

Soru: «Akıl», «yüz» ve «kara» sözcükleri için gerçek, mecaz ve eş anlamlı-eş sesli ayrımını örnek cümlelerle açıklayınız. Her sözcük için bir cümle yazıp anlam türünü belirtiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Akıl için gerçek anlamda bir cümle 2 puan; akıl için mecaz ya da eş sesli kullanım analizi 3 puan; yüz için sayı anlamı içeren cümle 3 puan; yüz için beden anlamı içeren cümle 2 puan; kara için eş anlamlı örneği (siyah) 2 puan; kara için eş sesli kullanımın açıklanması 2 puan; cümlelerin doğru kurulması 1 puan. Toplam 15 puan.

Özet

Sözcükler gerçek, mecaz ve terim anlamlarla kullanılır ve anlamlarını cümleden alır. Eş anlamlı sözcükler farklı yazılıp aynı anlamı, eş sesli sözcükler aynı yazılıp farklı anlam taşır. Deyim kalıplaşmış mecazlı söz grubu, atasözü ise öğüt veren kalıplaşmış cümledir; ikisi de sözcük düzeni değiştirilmeden kullanılır.