Söz Dizimi: Şart Cümlesi, Bağlaçlı ve Sıralı Cümleler

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda cümlenin ögelerini nasıl bulacağını öğreneceksin. Özne ve yüklem zorunlu ögelerdir; dolaylı tümleçler ve zarf tümleçleri ise bulunma, ayrılma, yönelme, kaynaklık ile zaman, yer, yön, durum, miktar bilgisi taşır. Öznel-nesnel yükleme, edilgen yükleme ve öznesiz yükleme sahip cümleleri ayırt edeceksin. Şart cümlelerinin dört hâlini tanıyacak, bağlaçlı ve sıralı cümlelerde hangi bağlaçların kullanıldığını inceleyeceksin. Konunun sonunda dört türlü sözdizimi düzlemini örneklerle göstereceksin.

Cümlenin Ögeleri

Cümlede özne ve yüklem zorunludur. Nesne, geçişli fiillerde bulunur. Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık anlamı taşır ve -e, -de, -den ekleriyle kurulur. Zarftan tümleci ise zaman, yer, yön, durum ve miktar bilgisi verir. Ögeleri bulurken önce yüklem bulunur; yükleme kim? sorusu sorularak özne, neyi, kimi, hangisini? sorusu sorularak nesne bulunur.

Yükleme Bağlı Cümle Çeşitleri

Öznel-nesnel yükleme sahip cümlede özne, nesneyi kendi kontrolü altındadır: Öğrenciler ödevlerini yazdılar. Edilgen yükleme sahip cümlede özne, nesne üzerinde tasarruf yapmaz: Ödevler yazıldı. Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez, yüklemin içinde değildir: Annesine bir mektup yazılmış. Bu üç tipte de yüklem ve özne bulunur; fark öznenin konumunda ve nesne üzerindeki tasarruftadır.

Şart Cümlesi ve Bağlaçlı Cümleler

Şart (koşul) cümlesi dört hâlde bulunur. Yükleme bağlı gerçekleşmemiş ya da olası hâli Onun çalışması gerekirdi. Geniş zamanın hâli Onun çalışması gerekiyordu. Gelecek zamanın hâli Onun çalışması gerekecek. Geniş zamanın -dır hâli Onun çalışması gerekir. biçimindedir.

Öznesi ve yüklemi aynı olan bağlaçlı cümleler ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile bağlaçlarıyla kurulur: Ali geldi ve Ayşe gitti. Öznesi ya da yüklemi farklı olan bağlaçlı cümleler ise çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki, üzere bağlaçlarıyla kurulur: Ali geldi ama Ayşe gitmedi. Ögeleri farklı olup anlamları bütünleyen cümleler ise ayrı yazılır ve virgülle bağlanır.

Cümle Çeşitleri ve Sözdizimi Düzlemleri

Yükleme göre cümleler yalnız yüklemi olan, yüklemi özneye bağlı ve yüklemi özneye ve nesneye bağlı olarak üçe ayrılır. Yüklemin türüne göre fiil cümlesi ya da isim cümlesi olur. Anlamına göre olumlu, olumsuz, soru, ünlem ve emir cümleleri ayırt edilir. Yapısına göre ise basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümleler vardır. Birleşik cümlede bir yan cümlecik diğerinin öznesi ya da yüklemidir: Gelen kişi müdürümüz. Sıralı cümlede ise bağlaç yoktur, özne ve yüklem aynıdır, cümleler virgülle ayrılır: Hava güzeldi, deniz sakinydi.

Basit Örnek

Öğrenciler ödevlerini yazdılar cümlesinde önce yüklem bulunur. Yükleme kim? sorusu sorulduğunda özne öğrenciler, neyi? sorusu sorulduğunda ise nesne ödevlerini bulunur. Özne nesneyi kendi kontrolü altında tuttuğu için bu cümle öznel-nesnel yükleme sahip bir cümledir.

İleri Örnek

Annesine bir mektup yazılmış cümlesinde özne vardır ancak yüklemden önce gelmez; bu özne yüklemin içinde edilgen çatı ekiyle verilmiştir. Bu yüzden cümle öznesiz yükleme sahiptir. Hava güzeldi, deniz sakinydi cümlesinde ise bağlaç yoktur, iki cümlenin de öznesi ve yüklemi aynıdır ve virgülle ayrılmıştır; bu nedenle sıralı cümledir.

Özgün örnek paragraf: Sabah sis kalkmadan bahçeye çıkan çocuk, ağacın altında ıslak çiçekler gördü. Çiçekleri suyla yıkayıp eve getirdi, ancak vazoya koyarken birkaçı yere düştü. Annesine küçük bir not yazıldı; notu okuyan anne gülümseyerek pencereyi açtı. Güneş yükseldi, bahçe aydınlandı.

Özgün örnek dize: Sis kalkmadan çıktı çocuk bahçeye, / Yumuşak çiçekler sığdı avuç içine; / Anne gülümsedi, dedi ki nazlı, / Bu sabah güzelmiş, yazdı notu.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Sıralı cümlede özne ve yüklem aynı değildir. Doğru: Sıralı cümlede özne ve yüklem aynıdır, bağlaç bulunmaz ve cümleler virgülle ayrılır.
• Yanlış: Öznesiz yükleme sahip cümlede özne yoktur. Doğru: Özne vardır ancak yüklemden önce gelmez ve yüklemin içinde değildir.
• Yanlış: Bağlaçlı sıralı cümlede çünkü bağlacı kullanılabilir. Doğru: çünkü bağlacı öznesi ya da yüklemi farklı olan bağlaçlı cümlelerde kullanılır.
• Yanlış: Şart cümlesinin yalnızca bir hâli vardır. Doğru: Şart cümlesi dört hâlde bulunur ve bunlar gereklilik biçimindeki dört zamanla adlandırılır.

Özet

Cümlede özne ve yüklem zorunlu ögelerdir; nesne geçişli fiillerde bulunur. Dolaylı tümleçler bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık anlamı taşır. Öznel-nesnel yükleme sahip cümlede özne nesneyi kendi kontrolü altında tutar, edilgen yüklemede tasarruf yapmaz, öznesiz yüklemede ise özne yüklemin içinde verilir. Şart cümlesi dört hâlde bulunur: gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek ve gerekir biçimlerinde. Öznesi ve yüklemi aynı olan bağlaçlı cümleler ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile bağlaçlarıyla; öznesi ya da yüklemi farklı olanlar ise çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki, üzere bağlaçlarıyla kurulur. Ögeleri farklı olup anlamları bütünleyen cümleler ayrı yazılır ve virgülle bağlanır. Sözdizimi düzlemleri sözcükler arası, sözcük öbekleri arası, öbek-cümle arası ve cümle-cümle arası olmak üzere dörttür.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Özne ve yüklem cümlede zorunlu ögelerdir; nesne ise yalnızca geçişli fiillerde bulunur.
• Öznesiz yükleme sahip cümlede özne yok değildir; yalnızca yüklemden önce gelmez ve yüklemin içinde değildir.
• Sıralı cümlede bağlaç bulunmaz, özne ve yüklem aynıdır ve cümleler virgülle ayrılır.
• Birleşik cümlede bir yan cümlecik diğerinin öznesi ya da yüklemi olur; Gelen kişi müdürümüz buna örnektir.
• ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile bağlaçları öznesi ve yüklemi aynı cümlelerde kullanılır.
• Ögeleri farklı olup anlamları bütünleyen cümleler bağlaçla değil virgülle bağlanır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Öznesiz Yükleme Cümlesini Tanıma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlede yüklem yazılmış biçimindedir.
2. Adım 2: Cümlede özne yüklemden önce açıkça geçmemektedir.
3. Adım 3: Özne yüklemin içinde verildiği için cümle öznesiz yükleme sahiptir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen cümlelerin ögelerini bulunuz ve cümlenin yükleme bağlı hangi tipe girdiğini gerekçesiyle belirtiniz: Çocuklar bahçede oynuyor, Ödevler yazıldı, Annesine bir mektup yazılmış.

Örnek cevap: Çocuklar bahçede oynuyor cümlesinde özne çocuklar, yüklem oynuyor, yer tümleci bahçededir; öznel-nesnel yükleme sahiptir. Ödevler yazıldı cümlesinde özne ödevler yüklemde verilmiştir, bu yüzden öznesiz yükleme sahiptir. Annesine bir mektup yazılmış cümlesinde özne mektuptur, yüklem yazılmıştır, alıcı tümleci annesine gelir; bu da öznesiz yükleme sahip bir cümledir. Puanlama anahtarı: ögelerin bulunması için 3'er puan toplam 9 puan; tip belirleme 3'er puan toplam 9 puan; gerekçeler 4 puan; yazım düzgünlüğü 3 puan olarak hesaplanır.